კვირა, 30 აგვისტო, 2015 თბილისის დრო 13:48

ბლოგები

აგვისტო 2015

რა ხდება ქართულ კომპანიებში? სად არის დაპირებული შრომის ინსპექცია?

13 აგვისტოს, სუპერმარკეტების ქსელების - „იოლის“, „ფუდმარტისა“ და „სპარის“ წინააღმდეგ, ამ სუპარმარკეტების თანამშრომლებმა და „თბილისის სოლიდარობის ქსელმა“ დაიწყეს საპროტესტო კამპანია შრომის პირობების დაცვისა და გაუმჯობესებების მოთხოვნით. მათ ამ სუპერმარკეტების წარმომადგენლებს საპროტესტო წერილი გადასცეს. მიმართვაში ოთხი მთავარი მოთხოვნა ჰქონდათ ჩამოყალიბებული:

1. მოლარე-კონსულტანტებისთვის დამლაგებლის, დაცვისა და საწყობის მტვირთავის ფუნქციების არდაკისრება;

2. კვირაში 40 საათზე მეტი სამუშაო დროის ზეგანაკვეთურ სამუშაოდ ჩათვლა;

3. დასაქმებულებისთვის კუთვნილი ანაზღაურების გაცემა და ჯარიმების და დანაკლისების სახით თანხის არჩამოჭრა;

4. მენეჯერებისა და ადმინისტრატორების მხრიდან თანამშრომლებისთვის შეურაცხყოფის მიყენების შეწყვეტა.

სუპერმარკეტებში არსებული მძიმე სამუშაო პირობების შესახებ თანამშრომლები სოციალური ქსელების მეშვეობით ჰყვებიან. მაგალითად, „იოლის“ მოლარე-კონსულტანტი ლიკა ჯანაშია სოციალურ ქსელში გავრცელებულ ვიდეოში ჰყვება, რომ „იოლში“ ცხადი არ იყო, როგორ და რა პრინციპებით უნაზღაურდებოდა სამუშაო, მათ შორის, ზეგანაკვეთური სამუშაო. ასევე, ხშირად უწევდა იმ მოვალეობების შესრულება, რაც მას წესით არ უნდა ეკისრებოდეს (ვიდეოს ნახვას აუცილებლად გირჩევთ, იმისთვის, რომ ჯეროვნად შეაფასოთ ამ პრობლემის ადამიანური განზომილება). ერთ-ერთი ზემოთნახსენები სუპერმარკეტის ყოფილი თანაშმრომელი, ხვიჩა ყაზაიშვილი „ფეისბუკში“ წერს, რომ მოლარე-თანამშრომლის ანაზღაურება არაადამიანურად დაბალი იყო, მისი პოზიციისთვის შეუსაბამო სამუშაოს შესრულება ხშირად უწევდა, არ იყო დაცული სავალდებულო 12-საათიანი შესვენება ცვლებს შორის, ზეგანაკვეთური მუშაობა სათანადოდ ანაზღაურებული არ იყო და არსებობდა სხვა უამრავი დარღვევა.

თანამშრომლების თქმით, ეს კომპანიები არღვევენ ყველა იმ უფლებას, რასაც დასაქმებულებს საქართველოს შრომის კოდექსი ანიჭებთ, რომ აღარაფერი ვთქვათ არაადამიანურად დაბალ ანაზღაურებაზე.

უფრო გასაგები რომ იყოს, კონკრეტულად რა სახის დაღვევებზეა ლაპარაკი, ქვემოთ მოკლედ ჩამოვწერ იმ ძირითად უფლებებს, რაც შრომის კოდექსის მიხედვით აქვთ დასაქმებულებს:

1) გამოსაცდელი ვადით შრომითი ხელშეკრულება უნდა დაიდოს მხოლოდ ერთხელ არაუმეტეს 6 თვის ვადით და იგი უნდა იყოს ანაზღაურებადი. გამოსაცდელი ვადით შრომითი ხელშეკრულება უნდა დაიდოს მხოლოდ წერილობითი ფორმით (მუხლი 9).

2) შრომითი ხელშეკრულების არსებითი პირობები უნდა იყოს შემდეგი: მუშაობის დაწყების თარიღი და შრომითი ურთიერთობის ხანგრძლივობა, სამუშაო დრო და დასვენების დრო, სამუშაო ადგილი, თანამდებობა და შესასრულებელი სამუშაოს სახე, შრომის ანაზღაურების ოდენობა და გადახდის წესი, ანაზღაურებადი და ანაზღაურების გარეშე შვებულების ხანგრძილობა და შვებულების მიცემის წესი (მუხლი 6, პუნქტი 9).

3) შრომითი ხელშეკრულების არსებითი პირობების შეცვლა შეიძლება მხოლოდ მხარეთა შეთანხმებით (მუხლი 11).

4) დამსაქმებლის მიერ განსაზღვრული სამუშაო დროის ხანგრძლივობა არ უნდა აღემატებოდეს კვირაში 40 საათს, ხოლო სპეციფიკური სამუშაო რეჟიმის მქონე საწარმოში – კვირაში 48 საათს. სპეციფიკური სამუშაო რეჟიმის დარგების ჩამონათვალს განსაზღვრავს საქართველოს მთავრობა (მუხლი 14, პუნქტი 1).

5) ზეგანაკვეთურ სამუშაოდ მიიჩნევა დასაქმებულის მიერ სამუშაოს შესრულება დროის იმ მონაკვეთში, რომლის ხანგრძლივობა სრულწლოვნებისთვის აღემატება კვირაში 40 საათს (მუხლი 17, პუნქტი 4).

P.S.: ამ მუხლში არ არის მითითებული, სპეციფიკურ/ სამუშაო რეჟიმის მქონე საწარმოზე მოქმედებს თუ არა ზეგანაკვეთური სამუშაოს განსაზღვრების განსხვავებული წესები; ერთი შეხედვით, ისე გამოდის, რომ ასეთ საწარმოებშიც ზეგანაკვეთურ მუშაობად ითვლება კვირაში 40 საათზე მეტი.

6) ზეგანაკვეთური სამუშაო უნდა ანაზღაურდეს ხელფასის საათობრივი განაკვეთის გაზრდილი ოდენობით (მუხლი 17, პუნქტი 5).

7) დასაქმებულს უფლება აქვს, ისარგებლოს ანაზღაურებადი შვებულებით – წელიწადში სულ მცირე 24 სამუშაო დღით, ასევე, ანაზღაურების გარეშე შვებულებით- წელიწადში, სულ მცირე, 15 კალენდარული დღით (მუხლი 21, პუნქტი 1 და 2).

8) უქმე დღეებში დასაქმებულის მიერ სამუშაოს შესრულება მიიჩნევა ზეგანაკვეთურ სამუშაოდ და უნდა ანაზღაურდეს, როგორც ზეგანაკვეთური სამუშაო (მუხლი 20, პუნქტი 3).

ერთი სიტყვით, ბევრი რომ აღარ გავაგრძელო, თუ ის მართალია, რასაც თანამშრომლები ამ სუპერმარკეტებზე ჰყვებიან, ეს შრომის კოდექსის ძალიან უხეში დარღვევებია. ყველამ ვიცით, რომ მსგავსი ბრალდებები მხოლოდ სუპერმარკეტების ქსელების წინააღმდეგ არ ისმის და საქართველოში ხშირად უჩივიან იმავე მიზეზებით თითქმის ყველა ბიზნესს. თითქმის ყველა ბიზნესი საქართველოში ეჭვმიტანილია შრომით ექსპლუატაციაში.

ამას გარდა, თავად შრომის კოდექსშიც არ არის გათვალისწინებული ბევრი რეგულაცია, რაც დამატებით პრობლემებს ქმნის დასაქმებულების უფლებების დასაცავად.მაგალითად, არ არის გათვალისწინებული ღამის ცვლისთვის განსხვავებული ანაზღაურების საჭიროება, უწყვეტად მუშაობის შემთხვევაში სავალდებულო შესვენების აუცილებლობა (დასავლური ქვეყნების შრომის კოდექსებში ესეც გაწერილია) და უამრავი სხვა.

საკითხავი ახლა ის არის, სად არის შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის, დავით სერგეენკოს მიერ დაპირებული შრომის ინსპექცია. სერგეენკომ 2015 წლის 25 თებერვალს პრესკონფერენცია მოაწყო და განაცხადა, რომ მის სამინისტროში დაფუძნდა შრომის პირობების ინსპექტირების დეპარტამენტი. მას მერე დაახლოებით ექვსი თვე გავიდა, მაგრამ ეს დეპარტამენტი ჯერჯერობით არსად ჩანს.მისი არსებობის შესახებ მხოლოდ სამინისტროს საიტზე მითითებული ნახაზიდან ვიცით. აქაც მხოლოდ ის არის აღნიშნული, რომ ეს დეპარტმენტი არსებობს, მაგრამ რას საქმიანობს და საერთოდ, მართლა საქმიანობს თუ არა, მითითებული არ არის.

ქმედუნარიანმა შრომის ინსპექციამ უნდა შეამოწმოს, რამდენი ხანი ამუშავებენ ადამიანებს დამსაქმებლები; რამდენად უსაფრთხოა სამუშაო პირობები; როგორია ზეგანაკვეთური სამუშაოს ანაზღაურება; ხდება თუ არა ხელშეკრულების არსებითი პირობების დარღვევა; დაცულია თუ არა ცვლებს შორის 12-საათიანი ინტერვალი; დაცულია თუ არა დასაქმებულის უფლება, აიღოს ანაზღაურებადი და ანაზღაურების გარეშე შვებულება; დაცულია თუ არა დასაქმებულის უფლება, დაისვენოს უქმე დღეებში (ან უქმე დღეებში მუშაობა ჩაეთვალოს ზეგანაკვეთურ სამუშაოდ) და ა.შ. სახელმწიფო ასევე უნდა დაეხმაროს დასაქმებულებს, რომლებიც უსაფუძვლოდ გაუშვეს სამსახურიდან (მათ შორის, პროფკავშირების წევრობის გამო, ან კომპანიაში არსებული შრომითი პირობების საჯაროდ გაკრიტიკების გამო), ან რომელთა დისკრიმინაციაც მიმდინარეობს სხვადასხვა მიზეზებით.

ბოლო პერიოდში საქართველოს პროფკავშირები უფრო და უფრო მეტად აქტიურდება. დასაქმებულებიც სულ უფრო და უფრო ხშირად ბედავენ და აპროტესტებენ დასაქმების პირობებს. ახლა საჭიროა, რომ სახელმწიფო მყისიერად და აგრესიულად ჩაერიოს შრომითი ურთიერთობების დარეგულირებაში და არ მისცეს არავის საშუალება, ადამიანების ჯანმრთელობის და ღირსეული ცხოვრების ხელყოფის ფასად გამდიდრდეს.

Tags:პროფკავშირები, საზოგადოება, შრომის კანონი, სოციალური პრობლემები, შრომითი ურთიერთობები, შრომითი ხელშეკრულება


რა დგას სტალინის მოწონების მიღმა

სტალინის შესახებ ლაშა ოთხმეზურის ბლოგმა მკითხველთა ნაწილის მკვეთრად უარყოფითი რეაქცია გამოიწვია. ამან ცოტა გამაკვირვა, რადგან არ ველოდი, თუ ეს ასეთი მგრძნობიარე საკითხი გამოდგებოდა. შემდეგ, CRRC‑ის მიერ ჩატარებული ბოლო გამოკითხვის შედეგები ვნახე და უფრო მეტად განვცვიფრდი: საქართველოში მცხოვრები ქართულენოვანი მოსახლეობის 29 %-ს დადებითი დამოკიდებულება აქვს სტალინის მიმართ, ხოლო დაახლოებით 22 %-ს უფრო დადებითი, ვიდრე უარყოფითი! ეს მთელი მოსახლეობის დაახლოებით ნახევარია.

უფრო რომ დავაზუსტოთ, სტალინის მიმართ დადებითი დამოკიდებულება, ამავე გამოკითხვის მიხედვით, აუცილებლად არ უდრის ვლადიმერ პუტინის და დღევანდელი რუსეთის მხარდაჭერას - გამოკითხულთა დაახლოებით 70 % პუტინს უარყოფითად აფასებს (18 % ნეიტრალურად არის განწყობილი, მხოლოდ 7,5 % აფასებს დადებითად). აქედან გამომდინარე, ამ კულტის არსებობის ასახსნელად სხვა მიზეზები უნდა ვეძებოთ. ქვემოთ სწორედ იმ მიზეზებზე ვილაპარაკებ, რამაც სტალინისადმი დადებითი დამოკიდებულება გამოიწვია და ასევე იმაზე, თუ რამდენად გამართლებულია სტალინის დასაცავად მოხმობილი არგუმენტები.

პირველი მიზეზი ის უნდა იყოს, რომ სტალინს ქართველების ნაწილი უყურებს, როგორც ყველაზე წარმატებულ ქართველს მსოფლიო ისტორიაში. 9 მაისს თავად პრემიერ-მინისტრმა ღარიბაშვილმა აღნიშნა, რომ მეორე მსოფლიო ომი „ქართველმა მოიგო და ამიტომ არის უფრო განსაკუთრებული.“ ისე გამოდის, რომ სტალინის მხარდაჭერა ამ ადამიანებისთვის, პრემიერ-მინისტრის ჩათვლით, უდრის ქართველების ნიჭიერების დაფასებას. ვინაიდან ერთი კაცის „წარმატება“ მთელი ერის ნიჭიერების საზომად გამოიყენება, ქართველების ნაწილი სტალინის ინტელექტუალურ შესაძლებლობებს რაც შეიძლება მეტად აზვიადებს. მაგალითად, მიიჩნევენ, რომ სტალინი იყო გენიოსი, ზებუნებრივი ნიჭიერების მქონე ადამიანი, რომელმაც შეძლო უზარმაზარი იმპერიის ბელადი გამხდარიყო.

რა თქმა უნდა, გააჩნია, „ნიჭიერებას“ როგორ გავიგებთ. ყველამ იცის, რომ სტალინი არ იყო ბოლშევიკური პარტიის მთავარი ინტელექტუალი (განსაკუთრებით, ლენინის, ტროცკის, ზინოვიევის, კამენევის, ბუხარინის ფონზე), მაგრამ მან შეძლო ოპონენტების განადგურება, მათ შორის, მის მიმართ ყველაზე ლოიალურად განწყობილი ბუხარინის ჩათვლით. ბოლშევიკი და არაბოლშევიკი მტრების წინააღმდეგ და ძალაუფლების განსამტკიცებლად განხორციელებული კამპანიის ფარგლებში სტალინმა მილიონობით ადამიანი გადაასახლა და დახვრიტა. იელის უნივერსიტეტის ისტორიის პროფესორის, ტიმოთი სნაიდერის შეფასებით, გულაგის (შრომა-გასწორების ბანაკებისა და კოლონიების მთავარი სამმართველო) ბანაკებში სტალინის პერიოდში დაახლოებით 2-დან 3 მილიონამდე ადამიანი დაიღუპა. „დიდმა ტერორმა“ (1936 წლიდან 1938 წლამდე მიმდინარე პოლიტიკური რეპრესიების კამპანიამ) დაახლოებით ერთ მილიონამდე ადამიანი შეიწირა. უკრაინაში მიმდინარე მასობრივი შიმშილობის, ე.წ. „ჰოლოდომორის“ და, ასევე, ყაზახეთში შიმშილობის დროს სტალინის კისერზეა დაახლოებით 5 მილიონზე მეტი ადამიანის სიკვდილი. 1936-1937 წლებში სტალინის ბრძანებით, „ნკვდ“-მ დახვრიტა 380 000 „კულაკი“ (გლეხები, რომლებიც ძირითადად იმაზე ცოტა მეტ მიწას ან საქონელს ფლობდნენ, ვიდრე მათი მეზობლები). ასევე, სტალინის ბრძანებითვე დახვრიტეს სახელმწიფოს მტრად მიჩნეული ეთნიკური უმცირესობები - დაახლოებით 250 000 ადამიანი (მათ შორის, 100 000-ზე მეტი პოლონელი). საბოლოო ჯამში, სტალინის რეჟიმს დაახლოებით 6 მილიონი ადამიანის სიცოცხლე შეეწირა.

თუ „ნიჭიერებაში“ ამას ვგულისხმობთ - ტოტალიტარულ რეჟიმში ძალაუფლებისთვის სასტიკ და სისხლიან ბრძოლაში გამარჯვებას, მილიონობით ადამიანის გადასახლებას და დახვრეტას, მაშინ, რა თქმა უნდა, სტალინი უდავოდ ნიჭიერი იყო, შეეძლო ადამიანებით მანიპულირება და მათი მასობრივად განადგურება. მან შეძლო ის, რომ ზოგჯერ მის მიერ რეპრესირებული ადამიანები და მათი ოჯახის წევრებიც კი, მისი კულტის გავლენის ქვეშ ექცეოდნენ.

საკითხავი ის არის, თუ რატომ უნდა გვეამაყებოდეს იმ ადამიანის „ნიჭიერება“, რომელმაც ტოტალიტარულ საბჭოთა კავშირში შეძლო ყველაზე სისხლიანი და დაუნდობელი დიქტატორი ყოფილიყო? ნუთუ იმდენად ცუდად ვაფასებთ ჩვენს თავს, რომ სტალინის ფიგურით ამოიწურება ჩვენი ნიჭიერება?

აქ კიდევ ერთი პრობლემა ის არის, რომ სტალინისადმი დადებითად განწყობილი ადამიანების ნაწილმა არ იცის სიმართლე სტალინის შესახებ. ეს ძალიან კარგად ჩანს გამოკითხვაშიც: გამოკითხულთა 35 % ამბობს, რომ სკოლაში არაფერი უსწავლია სტალინის შესახებ, 38 %-ს კი სკოლაში სტალინის შესახებ მხოლოდ დადებითი ინფორმაცია მიაწოდეს. ამის მიზეზი ნაწილობრივ ის არის, რომ ამ ადამიანების ნაწილს საბჭოთა პერიოდში აქვს სოციალიზაცია გავლილი; თუმცა დღესაც კი ქართულ სკოლებში სათანადოდ არ ისწავლება და მოწმდება ინფორმაცია სტალინის და მის მიერ ჩადენილი დანაშაულებების შესახებ. არასათანადოდ ისწავლება ზოგადად საბჭოთა კავშირის ისტორია, რომელიც ალბათ საერთოდაც ცალკე სასკოლო საგნად გამოყოფას იმსახურებს (მინიმუმ, ისტორიის ან სამოქალაქო განათლების საგნების ფარგლებში გაძლიერებულად სწავლებას). ვფიქრობ, ამის გამოსწორებაზე სახელმწიფომ აუცილებლად უნდა იზრუნოს.

კიდევ ერთი, მესამე მიზეზი, რატომაც სტალინს მოსახლეობის ნაწილი დღემდე დადებითად უყურებს, ის არის, რომ სტალინი ასოცირდება „ძლიერ ხელთან“ და ზებუნებრივი თვისებების მქონე ფიგურასთან, რომელმაც „წესრიგი დაამყარა“. ჩვენდა სამწუხაროდ, ჯერ კიდევ ის საზოგადოება ვართ, რომელიც ეძებს გადამრჩენელს, რომელიც თანამედროვეობის ქაოსში, დაამყარებს წესრიგს და მოგვცემს ცხოვრებისეულ ორიენტირებს. ზოგიერთის თვალში სტალინი ისეთივე მესიაა, როგორც სააკაშვილი ან ივანიშვილი - ლეგენდარული, არამქვეყნიური ძალების მქონე ადამიანი, რომელიც ხელის ერთი მოსმით აწესრიგებს ყველაფერს. დემოკრატიულ საზოგადოებაში ადამიანების კეთილდღეობა ერთ ადამიანზე და მის „ზებუნებრივ“ ძალებზე კი არა, თავად საზოგადოებაზე უნდა იყოს დამოკიდებული და საზოგადოების წევრების მიერ ერთმანეთის მიმართ გამოვლენილ სოლიდარობაზე. ჯერჯერობით, მინიმუმ იქამდე, სანამ სტალინის კულტი ზოგიერთი ჩვენგანისთვის ჯერ კიდევ არსებობს, დემოკრატიულობასა და სოლიდარობაზე პრეტენზია ვერ გვექნება. 

Tags:ისტორია, სტალინი, სსრკ


სტალინი და მეცნიერება

მეცნიერებისადმი სტალინის დამოკიდებულებაზე ბლოგის დაწერას არ ვაპირებდი, მაგრამ რადიო თავისუფლების ვებსაიტზე „წითელი ზონის“ მორიგი გამოშვების, "ჰეროსტრატეს კომპლექსის" მოსმენამ გეგმები შემაცვლევინა. რაკი ამ გადაცემის სტუმარი ლევან ბერძენიშვილი საქართველოში დიდი ავტორიტეტით სარგებლობს (და სავსებით დამსახურებულადაც!), მნიშვნელოვნად მიმაჩნია შეძლებისდაგვარად მივუთითო სტალინზე მის მცდარ წარმოდგენებზე, როგორც ეს ერთ-ერთ პირველ ბლოგში მაქვს გაკეთებული.

ლევან ბერძენიშვილის პიროვნებისგან დამოუკიდებლად, ლიბერალური ფასეულობების მქონე ადამიანისგან აბსოლუტურად უსაფუძვლო მტკიცება, თითქოს „სტალინი ბოროტი კი იყო, მაგრამ გენიოსი ბოროტი გახლდათ“, საქართველოს პირობებში მე უაღრესად სახიფათოდ მიმაჩნია (ქართველთა კოლექტიურ მეხსიერებაში სტალინის ადგილის შესახებ საქართველოში ჩატარებული ბოლო სოციალური გამოკვლევა ნათლად აჩვენებს, თუ რატომ შეიძლება, ამგვარი დაუსაბუთებელი მსჯელობა სახიფათო იყოს). სტალინი იყო მხოლოდ ბოროტი და არა გენიოსი ბოროტი, და ამ ბლოგში შევეცდები, მკითხველს დავანახვო ჯუღაშვილის კიდევ ერთი სტრატეგიული მარცხი და ამით კიდევ ერთხელ დავაყენო ეჭვქვეშ სტალინის გენიოსობა.

მიუხედავად იმისა, რომ „წითელ ზონაში“ ბატონი ლევანის მიერ ჯუღაშვილზე მოყვანილი არც ერთი ფაქტი სინამდვილეს არ შეესაბამება (ისევე, როგორც მის საჯარო ლექციაში სტალინ-მწიგნობარზე), შევჩერდები ამ ინტერვიუს მხოლოდ ერთ, ჩემთვის ყველაზე აბსურდულ მომენტზე – სტალინის სიყვარულზე მეცნიერებისადმი.

x

მეცნიერებისადმი სტალინის სიყვარული ისეთივე ოქსიმორონია, როგორიც ცივი ცეცხლი ან ცხელი ყინული: ყველა იმ ისტორიკოსს, ვინც სტალინის პირად არქივს გასცნობია, უწინარესად თვალში ხვდება ამ არქივში საექსპერტო დასკვნების არარსებობა. ანუ სტალინი, რომელიც დაახლოებით 25 წელი ერთპიროვნულად ხელმძღვანელობდა ქვეყანას, არც კი თვლიდა საჭიროდ, სხვადასხვა საკითხზე ექსპერტთა აზრი გაეგო. არადა, ეს ის ჯუღაშვილია, რომელსაც ოციანი წლების პოლიტბიუროს სხდომებზე ფინანსთა მინისტრ გრიგორი სოკოლნიკოვის გამოსვლების დროს ხშირად მარტივი ტექნიკური ტერმინები არ ესმოდა და სხვებს ეკითხებოდა, თუ რაზე იყო საუბარი (ვისაც ჩემი ამ ნათქვამისა არ სჯერა, ვთავაზობ, წაიკითხოს პოლიტბიუროს 1923-38 წწ. სხდომების სტენოგრამების სამტომეული). აქვე დავამშვიდებ ქართველ სტალინისტებს და დავამატებ, რომ უმეცრებაში სტალინს არც სხვა ბოლშევიკი ლიდერები ჩამოუვარდებოდნენ.

ან კი როგორ შეიძლება დავუშვათ, რომ ჯუღაშვილი მართლაც პატივს სცემდა მეცნიერებას, როცა იგი მიიჩნევდა, რომ მას პირადად შეეძლო განესაზღვრა, რა არის და რა არ არის ჭეშმარიტი მეცნიერება და ერთი ხელის დაკვრით გაენადგურებინა მთელი სამეცნიერო დარგები?!20-იანი წლების მიწურულს, როცა ძალაუფლების სრულ კონსოლიდაციას ახდენს, ჯუღაშვილი იწყებს მეცნიერებაზე გალაშქრებას და ერესის ძებნას სხვადასხვა დისციპლინაში, დაწყებული გენეტიკითა და ფიზიოლოგიით, დამთავრებული ლინგვისტიკითა და თეორიული ფიზიკით. ამ პერიოდში მეცნიერება იმყოფებოდა არა მარტო პოლიტიკურსა და ორგანიზაციულ მარწუხებში (როგორც ეს, ზოგადად, დიქტატორულ რეჟიმებს სჩვევია), არამედ იგი განიცდიდა, აგრეთვე, არნახულ იდეოლოგიურ წნეხს. სტალინი ყოველ ღონეს ხმარობდა, რათა დაემტკიცებინა, რომ ნებისმიერი სამეცნიერო დარგი სრულ ჰარმონიაში იმყოფებოდა მარქსიზმ-ლენინიზმის თეორიასთან. მის ამ ახირებას არა მარტო ლისენკოიზმამდე მიჰყავდა ქვეყანა, არამედ ზოგჯერ კომიკურ სიტუაციებსაც წარმოშობდა. მაგალითად, თუ იმ დროისთვის საბჭოთა კავშირში უკვე გამოდიოდა საეჭვო ჟურნალი სახელწოდებით „მარქსიზმი და ბუნებათმეცნიერება“, სტალინის ბრძანებით 1931 წლის იანვრიდან ეს აკადემიური გამოცემა ბევრად უფრო მიზანმიმართულსა და პროგრამულ სახელწოდებას შეიძენს: „მარქსისტულ-ლენინისტური ბუნემათმეცნიერებისაკენ!“

მეცნიერებისადმი სტალინის დამოკიდებულება საუცხოოდ იკვეთება მისსავე დამოკიდებულებაში საბჭოთა ატომური პროექტისადმი. ჩერჩილისა და რუზველტისგან განსხვავებით (რომლებსაც მათივე თანამემამულენი გენიოსებად არ მიიჩნევენ), სტალინი ვერ ჩასწვდება ატომური პროქტის მნიშვნელობას და საბჭოთა ატომურ პროექტს მეორე მსოფლიო ომის დამთავრებამდე გაყინავს.

მიუხედავად იმისა, რომ 1941 წლის სექტემბრიდან მოყოლებული საბჭოთა დაზვერვა „რეალურ დროში“ იღებდა ინფორმაციას ბრიტანეთისა და აშშ-ის ატომური პროექტების განვითარებაზე, სტალინი მხოლოდ ამერიკელთა მიერ ბირთვული იარაღის გამოცდის შემდეგ (1945 წლის 16 ივლისი) და, განსაკუთრებით, ჰიროსიმისა და ნაგასაკის დაბომბვის შემდგომ (1945 წლის 6 და 9 აგვისტო) მიხვდება, თუ რა სახის იარაღთან აქვს საქმე, და მხოლოდ მაშინ მიიღებს, მართალია სწორ, მაგრამ ძალიან დაგვიანებულ გადაწყვეტილებას: ამაზე მეტყველებს თავდაცვის სახელმწიფო კომიტეტის, ГКО-ს 1945 წლის 20 აგვისტოთი დათარიღებული რეზოლუცია. 1945 წლის აგვისტომდე კურჩატოვის ლაბორატორიას უბრალო გაიგერის მრიცხველებიც კი არ ჰქონდა საკმარისად, მაშინ როცა რუზველტს უკვე ორი მილიარდი (დღევანდელი კურსით დაახლოებით 35 მილიარდი) დოლარი ჰქონდა დახარჯული "მანჰეტენის პროექტზე", ხოლო ჩერჩილი ყველაფერს აკეთებდა საიმისოდ, რათა მსოფლიოში არსებული ურანის ყველა საბადოს მონოპოლიზება მოეხდინა.

სტალინის ადვოკატი მკითხველი იტყვის, რომ 1945 წლის აგვისტომდე საბჭოთა დიქტატორს სხვა, უფრო პრიორიტეტული პრობლემები ჰქონდა. მართლაც ასეა, მაგრამ 1941 წლის გვიან გაზაფხულზე და ზაფხულის დასაწყისში, როცა ჩერჩილი გაეცნო ბრიტანეთის ატომური ბომბის პროექტის, მოდის კომიტეტის დასკვნას და გადაწყვიტა, მისთვის შეუზღუდავი დაფინანსება გამოეყო, მაშინ დიდი ბრიტანეთი, ფაქტობრივად, მარტო ებრძოდა ჰიტლერს და ამ დროს ბრიტანეთის პრემიერ-მინისტრსაც სხვა, უფრო დიდი პრობლემები ჰქონდა მოსაგვარებელი, ვიდრე ატომური იარაღის პროგრამა.

მეცნიერებისადმი უნდობლობაში სტალინი ისე შორს წავა, რომ 1943 წლის გაზაფხულამდე ბერიას აუკრძალავს საბჭოთა დაზვერვის მიერ მოპოვებული მასალის ჩვენებას ფიზიკოსებისთვის. ანუ ბერიას იმის შესაძლებლობაც კი არ გააჩნდა, გაერკვია, დოკუმენტებს რომლებსაც მის აგენტებს ბრიტანეთში, შეერთებულ შტატებსა და კანადაში გადასცემდნენ კლაუს ფუქსი, თეოდორ ჰოლი, ალან მეი და სხვები, სარწმუნო იყო თუ საუბარი იყო ანგლოსაქსურ დეზინფორმაციაზე, რისი ეჭვიც თავად ბერიას ყოველთვის ჰქონდა.

არადა, 1940-იანი წლების დასაწყისში საბჭოთა თეორიული ფიზიკა არაფრით ჩამოუვარდებოდა დასავლურს. 1941 წლის ოქტომბერში პიოტრ კაპიცა გაზეთ „პრავდაში“აქვეყნებდა სტატიებს ატომური ბომბის პოტენციურ შესაძლებლობებზე, ხოლო ფიზიკოსი გიორგი ფრიოლოვი სტალინს წერილებით ბომბავდა და ცდილობდა, მისთვის აეხსნა, რატომ იყო ასე საჭირო მუშაობის დაწყება ატომური ბომბის შექმნაზე.

ასე რომ, პუტინის „აგიტპროპის“ საყვარელ ფრაზას, რომ „სტალინმა ქვეყანა გუთნით ჩაიბარა და ატომური ბომბით დატოვა“(რომელსაც სრულიად უმართებულოდ მიაწერენ ჩერჩილს), სინამდვილესთან არაფერი აქვს საერთო. თუ 1949 წლის 29 აგვისტოს საბჭოთა კავშირმა წარმატებით გამოსცადა ატომური ბომბი, ამაში ყველაზე ნაკლებად სტალინს მიუძღვის წვლილი: საბჭოთა ატომურ პროგრამას გაუმართლა, რომ ბრიტანეთსა და ჩრდილოეთ ამერიკაში ატომურ პროექტზე მუშაობდა ბევრი ფილოკომუნისტი მეცნიერი, რომლებმაც თვითონ მონახეს საბჭოთა აგენტები და მათ თავიანთი სამსახური შესთავაზეს; პროგრამას იმ მხრივაც გაუმართლა, რომ მას ხელმძღვანელობდა ბერია, რომელმაც უმოკლეს დროში შეძლო ატომური მრეწველობის შექმნა; დაბოლოს, საბჭოთა ატომურ პროგრამას ასევე ძალიან გაუმართლა, რომ მას სათავეში ედგნენ ისეთი ფიზიკოსები (კურჩატოვი, ხარიტონი, ზელდოვიჩი), რომლებიც არა მარტო უმაღლესი რანგის მეცნიერები, არამედ ბრწყინვალე ადმინისტრატორებიც იყვნენ. ერთადერთი, რაშიც საბჭოთა ატომურ პროექტს არ გაუმართლა (და მე დავამატებდი: საბედნიეროდ მთელი მსოფლიოსათვის!), სტალინი გახლდათ...

Tags:მეცნიერება, ატომური პროგრამა, ფიზიკა, იოსებ სტალინი, იოსებ ჯუღაშვილი


უნდა დავუწესოთ თუ არა სანქციები რუსეთს?

13 აგვისტოს რუსეთმა სავაჭრო სანქციები დაუწესა ალბანეთს, ჩერნოგორიას, ისლანდიასა და ლიხტენშტაინს. უკრაინის მისამართით მოსკოვი სანქციებს მხოლოდ იმ შემთხვევაში შემოიღებს, თუ 2016 წელს ძალაში შევა კიევსა და ევროკავშირს შორის დადებული სავაჭრო ხელშეკრულება. თავის მხრივ, ევროკავშირმა 2016 წლის იანვრამდე გაუგრძელა ვადა რუსეთის წინააღმდეგ შემოღებულ სანქციებს. შეგახსენებთ, რომ აშშ-ისა და ევროკავშირის სანქციები არ ეხება ბუნებრივ გაზს.

სანქციების ამ ომს, როგორც იცით, საქართველო მხოლოდ ნაწილობრივ შეუერთდა. თბილისმა სანქციები დაუწესა მხოლოდ ყირიმში წამოებულ პროდუქციას. მოსალოდნელი იყო, რომ ამის საპასუხოდ, იმ ოთხ ახალ ქვეყანას, რომელთა საკვებ პროდუქციასაც 13 აგვისტოს რუსეთმა ემბარგო დაუწესა, საქართველოც შეემატებოდა, მაგრამ ასე არ მოხდა. რუსეთის მედიაზე დაყრდნობით, Georgia Today წერს, რომ საქართველოს დასჯა რუსეთის მინისტრთა კაბინეტმა მხოლოდ იმ მიზეზით არ ჩათვალა საჭიროდ, რომ თბილისის სანქციების ზემოქმედება მოსკოვზე უმნიშვნელო იყო და თანაც, საქართველოსა და რუსეთის სავაჭრო ურთიერთობათა ინტენსივობა ისედაც დაბალია.

განვითარებული მოვლენების ფონზე კრიტიკული თვალით უნდა გადავხედოთ საქართველოს პოლიტიკასა და საჯარო სივრცეში რუსეთზე არსებულ შეხედულებებს. დაახლოებით ამ ერთი წლის წინ ვწერდი, რომ რუსეთთან თანამშრომლობა საშიშია და ფინეთის მოდელი ამ შემთხვევაში ვერ გამოგვადგება. მიზეზი ის არის, რომ ფინეთი ე.წ. „შეკავების დოქტრინის“და ერთ ხანს უფრო რადიკალური რეიგანის დოქტრინის პირობებში ცდილობდა დამოუკიდებლობის შენარჩუნებას. დღეს აშშ-სა და ევროპას რუსეთის მიმართ მსგავსი აგრესიული პოლიტიკა ჯერჯერობით არ აქვთ. მიმდინარე მოვლენების გათვალისწინებით ამ არგუმენტს შეგვიძლია დავამატოთ კიდევ ერთი იმის საჩვენებლად, თუ რატომ არ გვიღირს რუსეთთან თანამშრომლობა.

მაშინ, როცა რუსეთის მოსახლეობა მზად არის, უკან არ დაიხიოს და სანქციების გამანადგურებელ ეფექტს გაუძლოს, რამდენად სწორია ჩვენი პოზიცია, რომ სანქციებს ყველანაირად ავარიდოთ თავი?

ერთი კონტრარგუმენტი, რასაც, ძირითადად, „ქართული ოცნების“ პოლიტიკოსები იყენებენ რუსეთისთვის სანქციების დაწესების საწინააღმდეგოდ, ის არის, რომ ასეთი ნაბიჯი დააზარალებს საქართველოს ეკონომიკას. ეს არგუმენტი გულისხმობს, რომ ეკონომიკა ნამდვილად უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე, ვთქვათ, სამართლიანობა. რა თქმა უნდა, ეს ასე არ არის, მაგრამ ისიც ცხადია, რომ თვითგადარჩენისთვის ეკონომიკურ ინტერესებს სახელმწიფომ და საზოგადოებამ ზოგჯერ გარკვეული მნიშვნელობა უნდა მიანიჭოს. საკითხავი მხოლოდ ის არის, რა დონემდე შეიძლება მორალური საკითხების უგულებელყოფა ეკონომიკის აღორძინებაზე ფიქრისას? როდის უნდა გადაწონოს მორალმა ეკონომიკა?

ამ კითხვაზე პასუხის გასაცემად საჭიროა დავაკვირდეთ მოწინააღმდეგის ქცევას: რამდენად სერიოზულია მოწინააღმდეგისთვის არსებული დაპირისპირება? რისი გაწირვა შეუძლია მოწინააღმდეგეს იმისთვის, რომ მიზანს მიაღწიოს? ჩვენს შემთხვევაში ისე გამოდის, რომ რუსეთის მოსახლეობას ძალიან პრინციპული და პატრიოტული პოზიცია უკავია და ყველანაირად მზად არის, ეკონომიკური კეთილდღეობაც გაწიროს იმის განსახორციელებლად, რაც მორალურად გამართლებულად მიაჩნია. ეს იმაზე მიანიშნებს, რომ მოცემულ შემთხვევაში რუსეთის მოსახლეობისთვის თავიანთი საზოგადოების კოლექტიური ინტერესები (ე.წ. ნაციონალური იდეა) უფრო მაღლა დგას, ვიდრე დროებითი ეკონომიკური სარგებელი. თუ ჩვენი სახელმწიფო რუსეთთან საგარეო ვაჭრობას გაწყვეტს, ამით ის იმაზე ნაკლებად დაზარალდება, ვიდრე რუსეთი ზარალდება ევროკავშირის და აშშ-ის სანქციების ზემოქმედების შედეგად. რატომ არ ვართ მზად ასეთი რადიკალური ნაბიჯის გადასადგმელად? ვფიქრობ, ეს კითხვა სრული სერიოზულობით უნდა დავუსვათ ერთმანეთს.

Tags:ევროკავშირი, ბლოგი, აშშ, საქართველო-რუსეთი, სანქციები


ქართული მედიის პარალელიზმის ანატომია

1994 წელი იყო, როცა „დრონში“ ჯერ პრაქტიკაზე მივედი, შემდეგ კი იმ დროისთვის ერთ-ერთ გავლენიან გაზეთში სამუშაოდ დავრჩი. 1991-92 წლების თბილისის ომი უკვე ჩავლილი იყო და ის, რომ რამდენიმე წლით ადრე „დრონი“ პრეზიდენტ გამსახურდიას ოპოზიციისთვის თავისუფალი აზრის გამოხატვის მთავარი ტრიბუნა იყო, მხოლოდ საარქივო მასალებიდან და ჩემი კოლეგების ნაამბობიდან შემეძლო გამეგო. ფინანსური სირთულეების გამო, მოგვიანებით გაზეთი „დრონი“ მედიარუკიდან გაქრა, თუმცა ამ სახელის ხსენებისას, განსხვავებული სუბიექტური ინტერპრეტაციებით, მაგრამ მაინც, ყველას გაახსენდება ის როლი, რომელიც ამ გაზეთმა საქართველოში 1991-92 წლებში განვითარებული მოვლენებისას ითამაშა.

„დრონის“ მაგალითი კარგი ილუსტრაციაა ქართული თანამედროვე მედიის უახლესი წარსულისა და იმ საკითხების გასააზრებლად, რომლებიც პოლიტიკურსა და მასმედიის სტრუქტურებს შორის სისტემურ თუ ფრაგმენტულ კავშირებს შეეხება და რომლის ხარისხი მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყანაში დემოკრატიის განვითარების ხარისხის მიხედვით ვარირებს. ამ ბლოგის დაწერის სტიმულად ჩემთვის, ცხადია, ტელეკომპანია „რუსთავი 2“-ის საკუთრებასთან დაკავშირებით განვითარებული დავა, მისი ქონების დაყადაღება და ჟურნალისტური ობიექტურობის გარშემო ისეთივე ინტერპრეტაციული დისკურსი აღმოჩნდა, როგორიც თავად ობიექტურობის გაგებაა.

პირველ რიგში, ალბათ, იმ საკითხზე ღირს დაფიქრება, თუ რამდენად არის მედია საქართველოში თვითკმარი ბიზნესი, რაც დაგვეხმარება იმ პოლიტიკური გავლენების უკეთ გააზრებაში, რომლებიც მედიაინსტიტუტზე ზემოქმედებენ. ის დრო, როცა დამოუკიდებლობის პირველ წლებში მრავალტირაჟიანი გაზეთები საკუთარ თავს ინახავდნენ, „დრონის“ მსგავსად, ზოგიერთი გამოცემისთვის ხანმოკლე აღმოჩნდა, ზოგმასიცოცხლისუნარიანობა სხვადასხვა, მათ შორის პოლიტიკური სუბსიდიით გაიხანგრძლივა, რისთვისაც ასლან აბაშიძისა და სხვათა დაფინანსებული მედიასაშუალებების არდავიწყებაც გვმართებს. სატელევიზიო მედიის განვითარებამ მედიაბაზარზე კონკურენცია გაზარდა. თუ კომუნიკაციების მარეგულირებელი კომისიის სტატისტიკას გადავხედავთ, ტელევიზიების მაგალითზე კიდევ უფრო ცხადად დავინახავთ, რომ მედია სტაბილურად თვითკმარი ბიზნესი არ არის, ხოლო ბაზარზე არსებული მოთამაშეები ბაზრის მოთხოვნებს სჭარბობენ. უფრო მეტიც, ზოგიერთი ტელეკომპანიის შემოსავლებში რეკლამის ხვედრითი წილიუმნიშვნელოა ან ვერ ამართლებს იმ მასშტაბური პროექტების დანახარჯებს, რომლებიც ეკრანიდანაც თვალშისაცემია.

თუ მედია ფინანსურად სტაბილურად მომგებიანი ბიზნესი არ არის, მაშინ რა არის ის, რაც მის სიცოცხლისუნარიანობას განსაზღვრავს და რა სარგებელი მოაქვს მას? ქართული მედიის უახლესი ისტორია ცხადყოფს, რომ სწორედ პოლიტიკური ინტერესები და განსხვავებული ინტერესების კონფლიქტი განაპირობებდა და დღესაც უზრუნველყოფს ჩვენში პლურალისტურ გარემოს, როგორც ეს ჩანასახოვანი დემოკრატიის ქვეყნებში ჩვენზე გაცილებით ადრე დაიწყო.

ქართულ მედიაბაზარზე ბადრი პატარკაციშვილის „იმედი“, მოგვიანებით ყოფილი პრემიერის ბიძინა ივანიშვილის „მე-9 არხი“ და GDS-ი და ნაციონალურ მოძრაობასთან დაახლოებული „რუსთავი 2“ პოლიტიკური პარალელიზმის ნიშნების მატარებელი მედიუმებია:

ბადრი პატარკაციშვილმა, რომელიც 2008 წლის საპრეზიდენტო არჩევნებში იყრიდა კენჭს, 2007 წლის დეკემბერში ტელეკომპანია „იმედის“ თანამშრომლებისადმი ვიდეომიმართვაში დაუფარავად ისაუბრა ხელისუფლების შეცვლის ამოცანის მიღწევის შესაძლო საშუალებების შესახებ. მას შემდეგ, რაც 2012 წლის საპარლამენტო არჩევნებზე თავის პოლიტიკურ მიზანს მიაღწია და ხელისუფლება შეცვალა, ბიძინა ივანიშვილმა საარჩევნო „პახმელიაზე“ დახურა თავისი ოჯახის კუთვნილი ტელეკომპანია „მე-9 არხი“; მოგვიანებით კი ასევე ივანიშვილების საოჯახო GDS-ი გასართობი არხიდან იმ პლატფორმად გადააქცია, საიდანაც მიმდინარეობს ყოფილი პრემიერისა და პოლიტიკურ პროცესებზე ამჟამადაც ექსკლუზიური გავლენის მქონე პირის „მომავლის პროექტის“ – „20/30“-ის ვირტუალურ სივრცეში ხორცშესხმის პროცესი. „რუსთავი 2“-მა კი, რომელიც ნაციონალურ მოძრაობასთან არის დაახლოებული და რომელმაც „ვარდების რევოლუციის“ შემდეგ ჩვეულ „უოჩდოგურ“ ფუნქციაზე მეტად გასართობ გადაცემებს მიანიჭა უპირატესობა, 2012 წლის არჩევნების შემდეგ ხელისუფლების ცვლილებების კვალობაზე გადახედა სარედაქციო პოლიტიკას და კრიტიკული გახდა ახალი მმართველი გუნდის მიმართ.

ეს მოცემულობა სრულიად არ იძლევა იმის მტკიცების საფუძველს, თითქოს მხოლოდ ერთი არხია პოლიტიკურად მიკერძოებული და ყველა სხვა მედიასაშუალება პოლიტიკური გავლენების მიღმა დგას. თუ მედია პოლიტიკურად დიფერენცირებულია, ეს უკავშირდება არა პარტიებს, არამედ ზოგად პოლიტიკურ ტენდენციებს, ხოლო მედიაზე პოლიტიკური პარტიების ძლიერი გავლენა სწორედ იმ სისტემებისთვის არის დამახასიათებელი, რომლებიც პოლარიზებული პლურალიზმისკენ არის მიდრეკილი. სწორედ დაპირისპირებული პოლიტიკური ინტერესებია ის მამოძრავებელი, რაც ჩვენს პოლარიზებულ სივრცეში პლურალისტურ გარემოს უზრუნველყოფს. დღევანდელ რეალობაში კი ჩვენში პლურალზმი სწორედ „რუსთავი 2“-ის ხარჯზე მიიღწევა, ისევე, როგორც ეს იყო 2003 წელს დაფუძნებული „იმედისა“ და 2012-ისთვის განახლებული „მე-9 არხის“ შემთხვევაში.

როგორი სარედაქციო პოლიტიკაც უნდა ჰქონდეს მედიასაშუალებას, ალტერნატიული წყაროების არსებობა ყოველთვის დადებითად აისახება საერთო მედიაგარემოზე, რადგან საზოგადოებრივად მნიშვნელოვანი, ინფორმაციული ღირებულების მქონე ფაქტების გაზიარება პირველწყაროსთან ერთად სხვა მედიუმებსაც უწევთ და ამოსავალი აქაუდიტორიისა და საზოგადოების ნდობის შენარჩუნებაა. ციხის სკანდალური კადრების ეთერში გაშვების პირველწყარო, მართალია, ტელეკომპანიები „მაესტრო“ და „მე-9 არხი“ იყვნენ, მაგრამ ეს მასალა იმავე დღეს, სარედაქციო პოლიტიკის მიუხედავად, ყველა ნაციონალური არხის ეთერით გადაიცა. განსხვავებული ინტერესების არსებობა ამცირებს ერთი დაინტერესებული პირისა თუ ჯგუფის ხელში როგორც მედიასაკუთრების კონცენტრირებას, ისე ერთგვაროვანი საინფორმაციო ნაკადების დომინირებას. ბიძინა ივანიშვილის მორიგი, რომ იტყვიან, გულწრფელი აღშფოთება საზოგადოებრივი მაუწყებლის, „მაესტროსა“ და, ნაწილობრივ, „იმედის“ გამო, სწორედ საერთო საინფორმაციო პოლიტიკაზე „რუსთავი 2“-ის გავლენას უკავშირდებოდა: „რამეთუ ნებსით თუ უნებლიეთ, აზრით თუ უაზროდ, გაუგებრობით თუ გაგებით, პრაქტიკულად იმ თემის აჟიტირებას აკეთებენ, რა თემებსაც წამოსწევს „რუსთავი2“... ეს არის წამყვანი ფსონის... ჩემი გააქტიურების ერთ-ერთი მიზეზიც ეს არის“, – განაცხადა ივანიშვილმა „კვირის პალიტრასთან“ ინტერვიუში.

დემოკრატიის ფუნდამენტური პრინციპი, რომ პრესას მთავრობის კრიტიკის უფლება აქვს, ცხადია, ორმხრივი სიამოვნების მომგვრელი პროცესი არ არის და თუნდაც მედიის მხრიდან გაზვიადებისა და გადაჭარბების შემთხვევაში, მას გაცილებით მეტი სარგებელი მოაქვს საზოგადოებისათვის, ვიდრე მხოლოდ იმ სიმართლის მოსმენას, რაც ყურს ეამება. სიმართლეს იდეათა თავისუფალი მოძრაობა წარმოშობს, და არა საკუთარი მოსაზრებების ერთადერთ ჭეშმარიტებად გამოცხადება.

დასასრულს, ალბათ ისიც უნდა ითქვას, რომ პოლიტიკური პლურალიზმის აუცილებლობით მედიაზე პოლიტიკური გავლენების გამართლება სულაც არ ნიშნავს, რომ უნდა უგულებელვყოთ მედიის ინსტრუმენტალიზაციის საფრთხე, რაც, როგორც ადრეული დემოკრატიის ქვეყნების გამოცდილება ცხადყოფს, მედიის კომერციალიზაციითა და პროფესიონალიზაციით დაიძლევა.

Tags:ბლოგი, მედია, მედიასაშუალებები, "რუსთავი 2"


„რუსთავი 2“-ზე, მედიაზე და მომავალ არჩევნებზე...

დღეს ყველაზე „ცხელი წერტილი“ ქვეყანაში „რუსთავი 2“-ის გარშემო განვითარებული მოვლენებია. მეც ამით დავიწყებ.

თავდაპირველად, ცოტა თეორიული შენიშვნის სახით ვიტყვი, რომ „რუსთავი 2“-ის გარშემო განვითარებული მოვლენები აჩენს ამბივალენტურ დამოკიდებულებებს, რომლებიც კომპლექსური და წინააღმდეგობრივია. თუმცა, არასწორი მგონია იმის მოლოდინი, რომ საჭიროა ან, მით უფრო, შესაძლებელია ამ ამბივალენტურობის გაფანტვა და მტყუან-მართლის საბოლოო გარჩევა. როგორც ზიგმუნტ ბაუმანი იტყოდა, სწორედ ამბივალენტურობა ქმნის დღევანდელობის, როგორც „თხევადი მოდერნულობის“, სახეს, ხისტი მოდერნულობისაგან განსხვავებით. „რუსთავი 2“-ის საქმეც სწორედ ასეთია – „თხევადი“. ამით იმის თქმა მინდა, რომ ჯობია ამ საქმეს ფლუიდური დემოკრატიის გადასახედიდან შევხედოთ, და არა „სამართლიანობის აღდგენის“ ხისტი პრინციპიდან (მით უფრო, თითქმის ყველა იზიარებს მოსაზრებას, რომ სამართლიანობა სულაც არ არის მთავარი მოსარჩელის, ქიბარ ხალვაშის, მხარეს).

ახლა უფრო კონკრეტულად.

ზოგადად, როდესაც მედიის მიკერძოებულობაზე ვსაუბრობთ, ხაზი უნდა გაესვას იმას, რომ არსებობს ორი ტიპის მიკერძოებულობა:

1. მედია აქცენტს სვამს ხელისუფლების მოქმედებათა მხოლოდ უარყოფით (რეალურ ან შესაძლო) შედეგებზე, ნაკლოვანებებზე, პრობლემებზე.

2. მედია განგებ ამუქებს, შეიძლება ითქვას, ამახინჯებს ფაქტებს, ან იძლევა ამა თუ იმ ფაქტის მხოლოდ ცალმხრივ, უარყოფით ინტერპრეტაციას და არ აჩვენებს ალტერნატიულ მოსაზრებებს.

პირველი ტიპის მიკერძოებულობა (რასაც მედიის „ჩასაფრებული“ პოზიციაც შეიძლება ეწოდოს), პრინციპში, გამართლებულია და ობიექტური მედიის სტანდარტს არ არღვევს.

რაც შეეხება მეორე ტიპის მიკერძოებულობას, ის მედიას ამახინჯებს იმით, რომ მას პროპაგანდის იარაღად აქცევს, რაც რომელიმე პოლიტიკურ ძალასთან კავშირის (ანუ, პოლიტიკური ანგაჟირებულობის) გარეშე პრაქტიკულად წარმოუდგენელია. ასეთი მედია, ცხადია, ვერ ჯდება „ობიექტური მედიის“ სტანდარტებში...

თუმცა, სრულიად ჯდება დემოკრატიის სტანდარტებში. დემოკრატია უშვებს სიტყვის, მათ შორის, შეურაცხმყოფელი, გინებაშეპარული, ზედმიწევნით თვითნებური, მაამებლური, შავრაზმული და ა.შ. სიტყვის თავისუფლებას.

„რუსთავი 2“ ზემოაღნიშნული ორივე ტიპის მიკერძოებულობის ნიმუშია. თუმცა, ჯერ ერთი, ამის უფლებას მას დემოკრატიის უზენაესი პრინციპები აძლევს; და, მეორეც, „რუსთავი 2“ დღეს ნაციონალური დაფარვის ლამის ერთადერთი მასობრივი ტელეკომპანიაა, რომელიც კონცენტრირებულად (აკუმულირებულად) აჩვენებს მაყურებელს, რა გაფუჭდა, ან რისი გაფუჭება შეუძლია ხელისუფლებას. მართალია, ეს კეთდება როგორც „ჩასაფრებული“, ისე პროპაგანდისტული მედიის პოზიციებიდან, მაგრამ გონიერ, ხელისუფლების მიმართ ოპოზიციურად განწყობილ ადამიანს (ასეთი კი ქვეყანაში, დღესდღეობით, ბევრია), შეუძლია გამოარჩიოს, სად იწყება ამ „ჩასაფრებულობაში“ პროპაგანდა და სად მთავრდება ხელისუფლების შეცდომებზე სწორად მითითება.

აი, ცუდი მიკერძოებულობის ერთი მაგალითი, რომელიც, თავმოყვარე მედიასაშუალებას, უბრალოდ, არ ეკადრება: ხელისუფლებაში „ქართული ოცნების“ მოსვლისთანავე „რუსთავი 2“ „აწვება“ ხელისუფლების პრორუსულობას და მის მიერ პუტინის ინტერესების გამტარებლობას. ეს ბრალდება „ქართული ოცნების“ მთავარი სტიგმა იყო ნაცმოძრაობის მომხრეთა შორის. „რუსთავი 2“, რომელიც აღნიშნული ბრალდების ტირაჟირებას ახდენდა, საწყის ეტაპზე (ანუ, 2012-13 წლებში) ამას ორი პროგნოზით ამაგრებდა: 1. საქართველოს ხელისუფლება, იანუკოვიჩის მსგავსად, ხელს არ მოაწერს ევროკავშირთან ასოცირების ხელშეკრულებას და 2. ეს ხელისუფლება საქართველოს ევრაზიულ კავშირში შეიყვანს. ფაქტია, არც ერთი პროგნოზი არ გამართლდა.

რა ხდება ამის შემდეგ (ანუ დღეს)? ხელისუფლების პრორუსულობის მაჩვენებლების მასშტაბი დავიწროვდა და ის დღეს დაიყვანება შემდეგ არგუმენტებზე: ა) ხელისუფლებას მოსწონს „ასავალ-დასავალი“, რომელიც ანტიდასავლური (ე.ი. პრორუსული) ორიენტაცისაა; ბ) ხელისუფლებას არ მოსწონს ნაცმოძრაობა, როგორც ჭეშმარიტი ოპოზიცია, სამაგიეროდ მოსწონს ნინო ბურჯანაძე, რომელიც პუტინის მეხოტბეა; გ) ქვეყანაში მომძლავრდნენ ევრაზიული კავშირის მომხრე არასამთავრობო ორგანიზაციები; დ) „ქართული ოცნება“ რუსეთთან ურთიერთობების „დალაგებაზე“ საუბრობს და ა.შ. ჯერ ერთი, შეგვიძლია ვიდავოთ იმაზე, რამდენად საფუძვლიანია თითოეული ეს არგუმენტი; და მეორეც: თუნდაც დავუშვათ, რომ ყველა დასახელებული არგუმენტი სამართლიანია, მათ საფუძველზე იმ დასკვნის გაკეთება, რომ დღევანდელი ხელისუფლება პრორუსულია იაფფასიანი ხუშტურია... (სხვა საკითხია, რომ „ასავალ-დასავლის“ მომწონებელთან პირადად მე თანხმობა ვერასოდეს მექნება).

მიუხედავად ამისა, ერთმნიშვნელოვნად უნდა ითქვას, რომ „რუსთავი 2“-ის მიერ არჩეულ იდეოლოგიურ პროფილზე მიზანმიმართული შეტევა აუცილებლად ჩაითვლება დემოკრატიის ხელყოფად.

მეორე მხრივ, აუცილებლად სათქმელია ისიც, რომ დემოკრატიის ფრთის ქვეშ „რუსთავი 2“-ის ქომაგობა, პირადად ჩემთვის, ცოტა „ტეხავს“ (მაპატიეთ ჟარგონისთვის), რადგან ამით იცავ დახვეწილ, გამობრძმედილ, პროფესიონალურ მედია-ავაზაკს, რომელიც, მართალია, არ არის იმდენად სწორხაზოვანი, რომ „რეალ TV“-ობა დააბრალო (ხომ გახსოვთ ეს ოდიოზური არხი, რომლისაც თვით ნაცმოძრაობასაც კი შერცხვა და დახურა?), მაგრამ ოსტატურად შეუძლია მაყურებლის გაცურება და ზომბირება. ამდენად, ჩემი აზრით, „რუსთავი 2“-ის დაცვა სინდისთან კომპრომისზე წასვლას ნიშნავს, მაგრამ, ამ კომპრომისს, ისევ და ისევ, უფრო დიდი ღირებულება – გამოხატვის თავისუფლება – ამართლებს.

* * *

არ მახსენდება სხვა დრო პოსტსაბჭოთა საქართველოს ისტორიაში, როდესაც ხელისუფლებას არ ჰყოლოდა მისი ინტერესების გამტარებელი გავლენიანი ტელეარხი. ამას ყველაზე წარმატებით (თუმცა, ზიგზაგისებურად) ახერხებდა „რუსთავი 2“, და ყოველთვის (თუმცა, შედარებით ნაკლები ეფექტიანობით) – პირველი არხი. დღეს, ამ თვალსაზრისით, უნიკალური ვითარებაა: პირველ არხს, მისი არსებობის მანძილზე (პოსტსაბჭოთა პერიოდს ვგულისხმობ) პირველად ვერ უწოდებ „პროსახელისუფლოს“. ეს ძალიან მნიშვნელოვანი მიღწევაა, რომელიც ამ ხელისუფლების ხელში განხორციელდა. ცხადია, ამ დადებით მიღწევას ვერ ჩრდილავს ივანიშვილის პროტეჟე ტელევიზიის – GDS-ის – არსებობა. ნაწილობრივ იმიტომ, რომ ამ ტელეარხის პოლიტიკურ-საინფორმაციო მიმართულებას მაყურებლის მცირე სეგმენტი ჰყავს (როგორც ვიცი, სხვადასხვა გამოკვლევებით, მოსახლეობის მაქსიმუმ 7%) და ნაწილობრივ იმიტომაც, რომ იმ ანალიტიკოსთა უმრავლესობას, რომელსაც ქვეყანაში მიმდინარე პროცესების ანალიზისთვის თავი მოუყარა გადაცემა „20/30“-მა, პროფესიონალიზმთან ცოტა რამ აქვს საერთო.

არც ის უნდა დაგვავიწყდეს, რომ „მე-9 არხი“, რომელსაც, არ ჰქონდა ცუდი რეპუტაცია და საკმაო მაყურებელიც ჰყავდა, ბიძინა ივანიშვილმა სწორედ იმ მოტივით დახურა, რომ ხელისუფლებაში მისი მოსვლის შემდეგ ეს არხი ვერ მოიშორებდა არათუ პროსახელისუფლო, არამედ „საოჯახო ტელევიზიის“ იმიჯსაც.

და მაინც, ვერ გავექცევით იმას, რომ არსებობს ეჭვი: რადგან ქვეყანაში ვერ შეიქმნა „რუსთავი 2“-ის საპირწონე ნაციონალური ტელეარხი, ხომ არ ცდილობს ხელისუფლება მის „ჩაძირვას“, მისი ჟურნალისტური ბირთვის და მენეჯმენტის დაშლას? ხომ არ დაემსგავსება ის წინა ხელისუფლებას (რომელსაც, სხვათა შორის, უფრო „მყარი“ საფუძველი ჰქონდა „იმედის“ ვანდალური დახურვის, რამდენადაც იმდროინდელი „იმედი“ ყველა პარამეტრით – პოპულარობით, პროფესიონალიზმით, ობიექტურობით და ა.შ. – ჯაბნიდა „რუსთავი 2“-ს, როგორც ამას საჯაროდ გამოქვეყნებული გამოკვლევებიც ადასტურებდა)?

ამ ეჭვს გააძლიერებს და დაადასტურებს შემდეგი გარემოებები: თუ სასამართლო პროცესები, ყველა ინსტანციის დონეზე, ფორსირებულად წარიმართა (როგორც ეს ადრე ხდებოდა), თუ საქმე თავდაპირველ მფლობელებამდე (დვალი/აქიმიძე) არ მივიდა, თუ თუნდაც „რუსთავი 2“-ის ქონების ნამდვილი მეპატრონის გამოვლენის შემდეგ, მფლობელმა ამ ტელევიზიას მისი „აქსაკალები“ ჩამოაშორა და ა.შ.

და თუ ეს მოხდა, მაშინ ღრმად ვარ დარწმუნებული, რომ ხელისუფლებას უფრო მოაკლდება საარჩევნოდ ხმები, რადგან უკვე მერამდენედ ვიმეორებ: მოქალაქეთა მნიშვნელოვან ნაწილს სიტყვის თავისუფლების დაცვა უფრო ღირებულ საქმედ მიაჩნია, ვიდრე თუნდაც მიკერძოებული და პროპაგანდისტული ტელევიზიის იძულებით გაჩუმება.

* * *

მინდა აღვნიშნო კიდევ ერთი უნიკალური რამ, რაც დღევანდელ პოლიტიკურ ლანდშაფტს ახასიათებს და, რაც მთავარია, ეს მახასიათებელი არსებითად უკავშირდება 2016 წლის საპარლამენტო არჩევნების და შემდგომი პოლიტიკური ცხოვრების პერსპექტივას.

ყველა სოციოლოგიური გამოკვლევა აჩვენებს, რომ ვერც ერთი პოლიტიკური ძალა, დღესდღეობით, ვერ აგროვებს ამომრჩეველთა უმრავლესობის მხარდაჭერას. ძალიან დიდი ალბათობით, ამ კონფიგურაციის არსებითად დარღვევას ვერ შეძლებს რომელიმე ახალი კოალიცია, რომელიც 2016 წლის არჩევნებისთვის შეიძლება შეიქმნას. ეს ნიშნავს, რომ მომავალი არჩევნების შემდეგ დღის წესრიგში დადგება კოალიციური მთავრობის შექმნის საკითხი. თუ 2012 წლის არჩევნებმა მოიტანა მონოლითური ხელისუფლების ჩანაცვლება „ჭრელი“ კოალიციით (რომელსაც, როგორც არაერთხელ დამიწერია, სულ ცოტა, ის უპირატესობა აქვს, რომ ქვეყანაში ავტორიტარიზმის პრევენციას ახდენს), 2016 წლის არჩევნები მოიტანს კოალიციური მთავრობის შექმნას, რომელიც პარლამენტში მოხვედრილი დამოუკიდებელი პოლიტიკური ძალების კონსენსუსური ურთიერთობის შედეგი იქნება. ეს კი უკეთესი დემოკრატიის პირობა უნდა აღმოჩნდეს, ვიდრე დღეს გვაქვს, ან, მით უფრო, მანამდე გვქონდა.

Tags:არჩევნები, ტელევიზია, მედია, პროპაგანდა, "რუსთავი 2"


რა მოხდება, თუ „რუსთავი 2“-ს „ქართული ოცნება“ დაეპატრონა?

5 აგვისტოს, „რუსთავი 2“-ის ყოფილმა მეწილემ, ქიბარ ხალვაშმა, ტელეკომპანიაში თავისი წილების დაბრუნება მოითხოვა. სასამართლოს გადაწყვეტილებით, დავის საბოლოოდ დასრულებამდე, „რუსთავი 2“-ის ქონებას ყადაღა დაედო და კომპანიის დირექტორებს უფლებამოსილება შეეზღუდათ. აქამდე „რუსთავი 2“-ის წილებზე პრეტენზიას აცხადებდა კიდევ ორი ბიზნესმენი – დავით დვალი და ჯარჯი აქიმიძე, თუმცა ისინი, ფაქტობრივად, ნაწილობრივ ზემოხსენებული ქიბარ ხალვაშის წინააღმდეგ გამოდიოდნენ. „პირველი რადიოს“ ცნობით, წილების დაბრუნებისთვის დავა მათაც დაიწყეს. ახლა ცოტა უფრო დეტალურად განვიხილოთ, რა მოხდა.

დვალი და აქიმიძე „რუსთავი 2“-ის დამფუძნებლები და ყოფილი მეწილეები არიან. ისინი კომპანიის 60 %-ის დაბრუნებას ითხოვდნენ. სანამ ქიბარ ხალვაშს გადაეცემოდა, კომპანიის წილები ასე იყო განაწილებული: დვალი, აქიმიძე და ეროსი კიწმარიშვილი 30-30%-ს ფლობდნენ, ხოლო ნიკა ტაბატაძე („რუსთავი 2“-ის ყოფილი ჟურნალისტი) – დარჩენილ 10%-ს. 2004 წელს თავიანთი წილები ოთხივემ ქიბარ ხალვაშს გადასცა. როგორც ჯარჯი აქიმიძე იხსენებს „ლიბერალთან“ 2012 წელს ჩაწერილ ინტერვიუში, „18 ივნისს, ნოტარიუს გინტურის ოფისში მივედით და იქ დაგვხვდა ქიბარ ხალვაში, რომელიც მაშინ პირველად ვნახეთ. მას მანამდე არანაირი მონაწილეობა არ მიუღია მოლაპარაკებებში. გვითხრა, მეც თქვენსავით გაუგებრობაში ვარ მოხვედრილი, მითხრეს და უნდა გავაკეთოო. მოვაწერეთ ხელი ხელშეკრულებას, რომელიც, ფაქტობრივად, არც წაგვიკითხავს.“

დავით დვალის მტკიცებით, ეს კომპანიის ჩამორთმევის კლასიკური მაგალითი იყო. იმავე ინტერვიუში იგი ამბობს:

„25-ში გაკოტრება დამთავრდა. ამის მერე გავიგეთ, რომ თურმე ეროსიმ თავისი წილი გაასხვისა, მანაც ქიბარზე. არ ვიცი, რა პირობით, ფაქტია, რომ ამ გაკოტრების შემდეგ ცოტა ხანში, დაახლოებით ორ კვირაში, ეროსიმაც დათმო წილი. როგორ მოხდა, არ ვიცით. საბოლოოდ, ნიკა ტაბატაძის 10%-იც ქიბარ ხალვაშის მფლობელობაში გადავიდა. ჩვენი შემთხვევა მფლობელებისთვის კომპანიის ჩამორთმევის კლასიკური ნიმუში იყო, გაკოტრების დაწყება, იძულება: ან ყველაფერს კარგავ, ან თმობ. რამდენიმე დღეში აღმოჩნდა, რომ თურმე ‘რუსთავი 2’-ს აღარც ვალები აქვს, არც გაკოტრების პირასაა და 25-ში მთლიანად დასრულდა პროცესი.“

ერთი სიტყვით, დეტალებს რომ არ ჩავუღრმავდეთ, ისე გამოდის, ხალვაში ერთი ვერსიით დამნაშავეა, ხოლო მეორე ვერსიით - დაზარალებული. თუ დეტალებში გაინტერესებთ „რუსთავი 2“-ის ამბავი ხალვაშის წასვლის შემდეგ, ასევე შეგიძლიათ, გაეცნოთ „საერთაშორისო გამჭვირვალობა – საქართველოს“ 2013 წლის ბლოგპოსტს, სადაც მოთხრობილია, თუ როგორ გადადიოდა კომპანია ხელიდან ხელში. ამ შემთხვევაში მე უფრო მეტად ის მაინტერესებს, თუ რა გავლენას მოახდენს ბოლო ერთ კვირაში განვითარებული მოვლენები მედიის დამოუკიდებლობაზე საქართველოში.

პირველ რიგში, იმით დავიწყოთ, რომ ქიბარ ხალვაშის გამოჩენა ახლაც ისევე ეჭვისაღმძვრელია, როგორც 2004 წელს იყო. ფაქტია, რომ მის ხელში კომპანია ატარებდა ნაციონალური მოძრაობის გენერალურ ხაზს და, აქედან გამომდინარე, მას ნამდვილად ექნებოდა გარკვეული კავშირები იმდროინდელ მთავრობასთან (ამას იმისგან დამოუკიდებლად ვვარაუდობთ, მართალია თუ არა დვალისა და აქიმიძის მონათხრობი). თუ ხალვაშს მაშინ პრობლემა არ ჰქონდა, გაეტარებინა ხელისუფლების ინტერესები, ახლა რა გარანტია გვაქვს, რომ ამასვე არ იზამს და ამჯერად „ქართული ოცნების“ მსახურად არ გადააქცევს „რუსთავი 2“-ს?

თუ ყურადღებას არ მივაქცევთ გამოუსწორებელი ოპტიმისტებისა და მიკერძოებული პირების მოსაზრებებს, იმ დასკვნამდე მივალთ, რომ ქართულ მედიასივრცეს კიდევ ერთხელ ემუქრება საფრთხე, მოექცეს ერთი პოლიტიკური ძალის, ან კიდევ უარესი, ერთი კაცის გავლენის ქვეშ. თუ ასე მოხდა, ქართულ „დემოკრატიას“ ის ლამის ერთადერთი დადებითი მხარეც ჩამოშორდება, რაც აქამდე ჰქონდა: მეტნაკლებად დამოუკიდებელი მედია. ეს ასევე კიდევ ერთხელ გაუსვამს ხაზს იმას, რომ ჯერჯერობით გვიჭირს განსხვავებული თამაშის წესებით მოქმედება. ამით უდავოდ შესუსტდება ნაციონალური მოძრაობის გავლენა, მაგრამ ამაზე მეტად შემცირდება იმის შესაძლებლობა, რომ ვინმემ მომავალში გაბედოს და სერიოზულად დაუპირისპირდეს „ქართულ ოცნებას“. ჩანს, უკვე მართლაც წრეზე ვიწყებთ ბრუნვას.

Tags:ბლოგი, ტელევიზია, მედია, რუსთავი 2


“კავკასიური ცარცვის წრე”

 

 

ენის მოფხანა უფრო ადვილია, ვიდრე ტვინის განძრევა.

                                                                      ჩინური ანდაზა

შევთანხმდეთ იმაზე, რომ “მედიის თავისუფლება” იმას კი არ ნიშნავს, რომ რომელიმე გაზეთს ან ტელევიზიას საკუთარი აზრი არ გააჩნდეს, არამედ იმას, რომ მოქალაქეებს შეუძლიათ მიიღონ ინფორმაცია სხვადასხვა წყაროდან და თუ სურვილი, დრო და შესაძლებლობა ექნებათ, თავად გამოიტანონ დასკვნები. შევთანხმდეთ იმაზეც, რომ მედია არა მარტო “მეოთხე ხელისუფლებაა”, არამედ იარაღიც საინფორმაციო ომში ამავე მოქალქეების აზრის ჩამოყალიბებაში, რომელიც ხანდახან ძალიან ჰგავს ტვინის გა(მო)რეცხვას. მიუხედავად ამისა, უმეტესობა მაინც ვთანხმდებით, რომ თავისუფალი და მრავალფეროვანი მედია, ცალკეული გაზეთის ან მაუწყებლის ხარისხის, მიკერძოებულობის, პროფესიონალიზმის მიუხედავად არის დემოკრატიული სახელმწიფოს ერთ-ერთი აუცილებელი წინაპირობა. ამიტომ მხარს ვუჭერ რუსთავი 2-ს, ისევე როგორც ნებისმიერ ტელევიზიას ან გაზეთს, რომლის უკანონოდ (თუნდაც კანონის ნიღბით) გაჩუმებას შეეცდებიან.

მოდი, ისიც ვიკითხოთ, რას ნიშნავს დღეს რუსთავი 2-ის მხარდაჭერა და რა საშუალება გვაქვს იმისათვის, რომ რუსთავი 2-ს მხარი დავუჭიროთ.

საქართველოს პოსტსაბჭოთა ისტორია ისე წარიმართა რომ, რომელიმე მთავრობის დაშვებული (და საზოგადოების ასე თუ ისე დიდი ნაწილის მიერ გამართლებული) შეცდომები ძალიან ძვირად დაგვიჯდა და დღესაც გვიჯდება. არჩევანი კანონიერებასა და რომელიმე მითიურ “გადაუდებელ აუცილებლობას” შორის, რომელიც უკანონობას ამართლებდა, სხვა, უფრო დიდ უკანონობას უთავისუფლებდა გზას. საკუთარი გამოცდილება რომ გავიხსენო, პრეზიდენტ გამსახურდიას წინააღმდეგ შეიარაღებული გამოსვლა, რომელსაც მაშინ, 16 წლის ასაკში, მხურვალედ მივესალმებოდი, იყო აშკარა შეცდომა და დანაშაული, რომლის შედეგებსაც დღემდე ვიმკით, მიუხედავად იმისა, რომ არც პრეზიდენტ გამსახურდიას, არც მისი პოლიტიკის მიმართ ჩემი უკიდურესად უარყოფითი დამოკიდებულება დღემდე არ შეცვლილა და არა მგონია, როდისმე შეიცვალოს.

საქართველოს თითქმის ყველა მთავრობა უშვებდა ერთსა და იმავე (საბედისწერო) შეცდომას, რომელიც პირდაპირ გვიჩვენებს, რომ საბჭოთა მემკვიდრეობა ჯერ არ დაგვიძლევია და ტოტალიტარული სახელმწიფოს ლოგიკით (თუმცა არა მისი შესაძლებლობებით) ვცხოვრობთ. ამ შეცდომას ჰქვია ძალაუფლების მონოპოლიზაცია, რომელიც მედიის კონტროლსაც გულისხმობს. ყველა მთავრობა თავისი უნარების და შესაძლებლობებისდა მიხედვით ცდილობდა, ხელისუფლება მთლიანად ხელში ჩაეგდო და შესაშური თანმიმდევრულობით იტეხდა ცხვირსა და კისერს. ყველაზე წარმატებული აღმოჩნდა ეფექტიანი მმართველობისათვის არაერთგზის შექებული “ნაციონალური მოძრაობა”, რომელმაც მართლაც მოახერხა დიდი ტელევიზიების უკანონოდ ხელში ჩაგდება და თავისი მხარდამჭერებისათვის კანონით შენიღბული გაუმჭვირვალე მექანიზმებით გადაცემა.

რუსთავი 2-მა ორჯერ შეიცვალა მესაკუთრე. ერთ-ერთი მათგანი გახლდათ არცთუ კრისტალური რეპუტაციის საქმოსანი ქიბარ ხალვაში, ყოფილი გენერალური პროკურორის, თავდაცვის, სხვათა და სხვათა მინისტრის, ირაკლი ოქრუაშვილის ახლობელი. ხალვაში, რომელიც ტელევიზიაზე კონტროლის დამყარებაში მაშინაც მთავრობის ინსტრუმენტად მოგვევლინა, დღესაც იმავე, მისთვის ჩვეულ ფუნქციას ასრულებს. ძალიან კორექტულად რომ ვცადო აზრის ჩამოყალიბება, არსებობს ეჭვი, რომ დღევანდელი მთავრობა (რომელიც უფრო ბიძინა ივანიშვილის ინტერესებს წარმოადგენს, ვიდრე ქართველი ამომრჩევლისა), ცდილობს რუსთავი 2-ის ხელში ჩაგდებას, ისევე, როგორც ეს მისმა წინამორბედმა მთავრობამ გააკეთა. ამ კონტექსტს კიდევ უფრო ამძიმებს რუსთავი 2-ის დამფუძნებელი მამის, ეროსი კიწმარიშვილის გამოუძიებელი მკვლელობა. რუსთავი 2 ამჟამად ერთადერთი დიდი მაუწყებლობაა, რომელიც ღარიბაშვილის (წაიკითხე: ივანიშვილის) მთავრობას აკრიტიკებს და მოქალაქეებს “არაოფიციალური” ინფორმაციის მიღების საშუალებას აძლევს, რისთვისაც არაერთხელ გამხდარა ოლიგარქის და მისი მთავრობის კრიტიკის და თავდასხმის საგანი.

ახლა კი განვიხილოთ (არც თუ სახარბიელო) ფაქტები. ქიბარ ხალვაშს, როგორც რუსთავი 2-ის ყოფილ მესაკუთრეს, აქვს უფლება, მიმართოს სასამართლოს ტელეკომპანია რუსთავი 2-ში საკუთარი წილის დასაბრუნებლად. როგორც იურისტები ამბობენ, ასეთ შემთხვევაში ქონების დაყადაღება ჩვეულებრივი სასამართლო პრაქტიკაა, თუმცა, “მაღალი საზოგადოებრივი ინტერესებიდან” და სიტყვის თავისუფლების დაცვის აუცილებლობიდან გამომდინარე, მოსამართლეს, სავარაუდოდ, შეეძლო ტელევიზიის ქონება არ დაეყადაღებინა. მისი მოქმედების შეფასება ჩემს კომპეტენციას სცილდება და ამიტომ პასუხისათვის იურისტებს უნდა მივმართო.

ალბათ არავის, მათ შორის არც ქიბარ ხალვაშს, სჯერა, რომ ეს ჩვეულებრივი ქონებრივი დავაა და ამას საერთო არაფერი აქვს რუსათვი 2-ისა და ივანიშვილ-ღარიბაშვილის მთავრობის კონფლიქტთან. მიუხედავად ამისა, ალბათ მაინც, კიდევ ერთხელ, უნდა ვიკითხოთ, რა მექანიზმებით უნდა დავიცვათ რუსთავი 2, რომელიც ამ კერძო შემთხვევაში, კიდევ ერთხელ გახდა მედიის თავისუფლების სიმბოლო. რა შეიძლება მოგვცეს მხარდაჭერის მრავალრიცხოვანმა დეკლარაციებმა, ქუჩაში გასვლამ, მიტინგებმა? ვის წინააღმდეგ უნდა იყოს ეს აქციები მიმართული? ქიბარ ხალვაშის? და ქიბარ ხალვაში, ამ მიტინგებით და დეკლარაციებით შეწუხებული, სარჩელზე უარს იტყვის? მთავრობის წინააღმდეგ, რომელიც რუსთავი 2-ზე შეტევის ნამდვილი ავტორია (კორექტულობისათვის დავუმატებ სიტყვას “სავარაუდოდ”), რომელიც მაშინვე გადაგვამისამართებს ქიბარ ხალვაშთან დავის კერძო ბუნებაზე მითითებით? სამწუხაროდ ამ შეკითხვებზე პასუხი არც მე მაქვს და ჯერ-ჯერობით ვერც სხვისგან მოვისმინე.

ძალიან გაგვიჭირდება იმის გამოსწორება, რომ საქართველოში არსებობდა (და არსებობას განაგრძობს) მედიაზე თავდასხმის და საეჭვო მეთოდებით მესაკუთრეთა ცვლილების პრაქტიკა მოქმედი მთავრობის ინტერესებიდან გამომდინარე. რა გზებს ვხედავთ და რა მექანიზმები გვაქვს იმისათვის, რომ ეს პრაქტიკა ერთხელ და სამუდმოდ დასრულდეს, ამოიძირკვოს და ჩაბარდეს წარსულს? გადავაბაროთ ეს პროცესი სასამართლოს, რომელიც დაადგენს კანონიერ მფლობელებს? თუ მივიღოთ გადაწყვეტილება სტატუს კვოს შენარჩუნების, დროის და სივრცის ამ კონკრეტული წერტილიდან გაგრძელების და, შესაბამისად, წარსული შეცდომების და დანაშაულის დავიწყების, ამნისტირების შესახებ? საბოლოო ჯამში, სწორედ ამ შეკითხვას უნდა ვუპასუხოთ.

გვაქვს თუ არა რაიმე ორიენტირი ისეთი გადაწყვეტილებისთვის, რომლის თაობაზეც მეტ-ნაკლებად იქნება მიღწეული კონსენსუსი? ასეთი ორიენტირი ორია და ორივე - ამ კონკრეტულ შემთხვევაში - უკიდურესად პრობლემური, რაც სულაც არ ხდის რუსთავი 2-ის საქმეს ისეთ მარტივს და ტრივიალურს, როგორც ეს ჩვენს გულში მჯიღის ცემის მოყვარულ მოღვაწეებს წარმოუდგენიათ ხოლმე. ერთი ორიენტირი არის სამართალი, ხოლო მეორე, ქვეყნის გრძელვადიანი ინტერესები, რის განმარტებაც, თავისთავად სულაც არაა მარტივი საქმე. ამ შემთხვევაში სახელმწიფო ინტერესებში მედიის თავისუფლების უზრუნველყოფას ვგულისხმობ. ასეთი დილემის მაგალითია რუსთაველის ცნობილი აფორიზმი “ქმნა მართლისა სამართლისა ხესა შეიქმს ხმელსა ნედლად”. ამ თვალსაზრისით, ნესტან-დარეჯანი “ამართლებს თავისი საქმროს, ხვარაზმშას შვილის, მკველელობას (ანუ აშკარა დანაშაულს), უფრო მაღალი, უზენაესი სამართლის პოზიციიდან, რომელსაც მკვდრის გაცოცხლება, ანუ სასწაულის მოხდენა შეუძლია.

თუ ვიტყვით, რომ სტატუს კვოზე უნდა შევთანხმდეთ, ამისათვის მარტო საზოგადოებრივი აზრი არ არის საკმარისი, საჭიროა კანონი, რომელიც ამ სტატუს კვოს დააკანონებს. ეჭვი მეპარება, რომ “სამართლიანობის აღდგენის” ლოზუნგით მოსულ მთავრობას, რუსთავი 2-ის ხელში ჩაგდების სურვილი რომც არ ამოძრავებდეს, აღმოაჩნდეს ასეთი კანონის მიღების პოლიტიკური ნება. თუკი ჩვენ რაიმე გონიერი პროტესტის ფორმა გვინდა რუსთავი 2-ის დასაცავად, მაშინ სწორედ ასეთი კანონის მიღება უნდა მოვითხოვოთ, რომელიც, ცხადია, მარტო რუსთავი 2-ს არ შეეხება. მაგრამ ამასთანავე უნდა გვახსოვდეს, რომ ჩვენ, ფაქტობრივად, მედიის თავისუფლებას ამ შემთხვევაში საკუთრების უფლებაზე წინ დავაყენებთ და პრობლემის ისეთ გადაჭრას ვითხოვთ, რომელიც ბევრ მოქალაქეს უშუალოდ დააზარალებს, კიდევ უფრო მეტს უკმაყოფილოს დატოვებს და, სავარაუდოდ, არ მოგვცემს იმ სამართლებრივ მშვიდობას, რომელიც ასე ძალიან გვჭირდება. თუკი პირიქით, გადავწყვეტთ, რომ მხარი დავუჭიროთ მესაკუთრეთა უფლებების დაცვას და წარსულ მთავრობათა ყველა საეჭვო გარიგების გამოძიებას, თეორიულად როდისმე მივიღებთ სამართლებრივ მშვიდობას, მაგრამ პრაქტიკულად წავაწყდებით პრობლემას, რომ ასეთ გამოძიებას მოქმედი მთავრობები საკუთარი არალეგიტიმური ინტერესების გატარებისათვის გამოიყენებენ. ჭადრაკის ენაზე ასეთ პოზიციას ცუგცვანგი ჰქვია, როცა ყოველი სვლა წამგებიანია.

ერთი შესაძლო გამოსავალი, რომელიც შეიძლებოდა მეტ-ნაკლებად მისაღები ყოფილიყო ყველასთვის როგორც კანონიერების, ისე სახელმწიფო ინტერესების თვალსაზრისით, იქნებოდა მესაკუთრეთა სტატუს კვოს შენარჩუნება (როგორც რუსთავი 2-ის ისევე სხვა შემთხვევებში, იმიტომ რომ ასეთი გადაწყვეტილება ვერ იქნება გამონაკლისი), ოღონდ იმ პირობით, რომ მოდავე მხარეს (ყოფილ მესაკუთრეს) სახელმწიფო სასამართლო გადაწყვეტილების შესაბამისად კომპენსაციას გადაუხდის. ასეთი (ან, ყოველ შემთხვევაში, მსგავსი) პრაქტიკა არსებობდა მაგ. ყოფილი სოციალისტური ბანაკის ქვეყნებში. ამით გამოირიცხებოდა მედიის თავისუფლების პოლიტიკური შეზღუდვა და დაზარალებული მხარეც სამართლიან კომპენსაციას მიიღებდა. არ მაქვს პრეტენზია ვამტკიცო, რომ ეს გადაწყვეტილება ოპტიმალური ან ყველაზე სამართლიანია, მაგრამ შესაძლო ნამდვილად არის.

თუკი არ იქნა კანონი, რომელიც სტატუს კვოს დააკანონებს, რაც არ უნდა სამწუხარო იყოს, გვინდა თუ არ გვინდა, ვერაფრით მოვითხოვთ და რომც მოვითხოვოთ, ვერაფრით შევაჩერებთ სასამართლო პროცესს, რომელიც რუსთავი 2-ის კანონიერი მესაკუთრის საქმეს განიხილავს. ცხადია, რომ ეს პროცესი რუსთავი 2-ს დღევანდელი ფორმით უკიდურესად დაუცველს გახდის და რომ ეს მძიმედ დაარტყამს მედიის თავისუფლებას და ჯერ კიდევ ძალიან სუსტ თავისუფალ საჯარო სივრცეს.

შესაბამისად, თუ ჩვენი გრძელვადიანი მიზანი თავისუფალი საჯარო სივრცის დაფუძნება/შენარჩუნებაა სამართლიანობისა და სამართლებრივი მშვიდობის დაცვით, მის განსახორციელებლად პოლიტიკური ინსტრუმენტები არ ან ძალიან ცოტა გვაქვს. როგორც ისტორიამ და გამოცდილებამ გვაჩვენა, არცერთი პოლიტიკური ძალა არაა დაინტერესებული ჩართული, დელიბერატული დემოკრატიული სამართალწესრიგის შექმნაში. ერთადერთი სუსტი, მაგრამ რეალური ინსტრუმენტი, რომელიც მოქალაქეს, სუსტ სამოქალაქო საზოგადოებას რჩება ხოლმე, საერთაშორისო ყურადღების მობილიზება და მომავალი არჩევნებია. რუსთავი 2-ზე კონტროლის დამყარება კი სწორედ ამ არჩევნებში მედიური უპირატესობის მოპოვებაზეა მიმართული. წრე კიდევ ერთხელ და მერამდენედ იკვრება. ჩემი მოკრძალებული აზრით, ამ წრეს ვერც რომელიმე მითიური, ჯერ დაუბადებელი და ბაზალეთის ტბის ძირას აკვანში მწოლიარე მესამე ძალა ვერ გაარღვევს. მოქალაქეებმა მაქსიმალურად უნდა გამოვიყენოთ ის ინსტრუმენტები, რომლებიც გვაქვს. ამ წუთისათვის აშკარაა, რომ კოალიცია თუ პარტია “ქართულ ოცნებას”, რომელმაც წარუმატებელ პოლიტიკასთან ერთად დემოკრატიული რესპუბლიკის საწყისების შერყევით დემოკრატიულობის ნიღაბი საბოლოოდ ჩამოიხსნა, შემდეგ არჩევნებზე მთავრობის შექმნის თეორიული შესაძლებლობაც არ უნდა მიეცეს. მთავრობის ცვლა ამ წუთისათვის ჩვენი, მოქალაქეების ინტერესების დასაცავი ერთადერთი რეალური ინსტრუმენტია.

 

აგვისტო 2015

კალენდარი

ბლოგერები

სხვა მასალები

ნატო საქართველოში, საქართველო ნატოში და გასული კვირა ამ მოვლენების გარშემო

ნატოს გენერალურმა მდივანმა და საქართველოს ხელისუფლების პირველმა პირებმა ნატო-საქართველოს წვრთნისა და შეფასების ერთობლივი ცენტრი გახსნეს.
გაგრძელება

აუდიო ყველაზე რეიტინგული სპეციალობები

ბათუმის უნივერსიტეტში არსებული ინფორმაციით, წელსაც ისევე როგორც გასულ წლებში, ყველაზე პოპულარული სპეციალობებია სამართალმცოდნეობა და ტურიზმი.
გაგრძელება

თურქეთმა პირველი იერიში მიიტანა „ისლამურ სახელმწიფოზე“

თურქეთი აცხადებს, რომ მისმა ავიაციამ, აშშ-ის მოქმედი კოალიციის ფარგლებში, პირველი იერიში განახორციელა „ისლამური სახელმწიფოს“ წინააღმდეგ.
გაგრძელება

ჯო ბაიდენმა მაღალი შეფასება მისცა უკრაინის საკონსტიტუციო რეფორმას

აშშ-ის ვიცე-პრეზიდენტმა გააკრიტიკა პრორუსულად გაწყობილი სეპარატისტები, რომლებიც დონბასში ადგილობრივი თვითმმართველობის არჩევნების ჩატარებით იმუქრებიან.
გაგრძელება

თქვენი პუბლიკაციები

ძვირფასო მეგობრებო,

რადიო თავისუფლების რუბრიკაში „თავისუფალი სივრცე“ შეგიძლიათ საკუთარი ბლოგებისა და პუბლიცისტური სტატიების გამოქვეყნება.

ტექსტი არ უნდა აღემატებოდეს 700 სიტყვას.

რედაქცია იტოვებს უფლებას, საკუთარი შეხედულებისამებრ შეარჩიოს ტექსტები გამოსაქვეყნებლად. ავტორებს ვთხოვთ, გაითვალისწინონ რადიო თავისუფლების სარედაქციო პოლიტიკა, რომელსაც შეგიძლიათ გაეცნოთ განყოფილებაში „ფორუმის წესები“.

ტექსტები ქვეყნდება უცვლელად, რედაქტირების გარეშე.

მასალები მოგვაწოდეთ მისამართზე: tavisupleba@rferl.org
(subject-ში ჩაწერეთ „თავისუფალი სივრცე“)

ყველაზე პოპულარული