დროთა განმავლობაში რაღაცები აბსოლუტურად უცვლელი რჩება. ცვლილებებს, პირველ რიგში, ალბათ, ზოგადსაკაცობრიო ღირებულებები არ ექვემდებარება. ისინი უფრო მატერიალური ფასეულობებისთვის, ყოფითი რაღაცებისთვის არის დამახასიათებელი. მაგალითად, იცვლება გემოვნება, მოდა, ვალუტის კურსი, თუმცა, პრეტენზია, რომ გემოვნებიანი ხარ, ანდა იგივე ვალუტის მოპოვების სურვილი უცვლელია.

აქედან გამომდინარე, არის რაღაცები, რასაც ცხოვრებაში ვერავითარ შემთხვევაში ვერ გაექცევი. პირველ ყოვლისა, ცხადია, ეს სიკვდილია. მერე მოდის გადასახადები და მერე კიდევ “ბიტლზი”. დანარჩენი ყველაფერი წარმავალია.

მაგრამ არსებობს კიდევ მუდმივი ღირებულებები. მათ ასევე ვერაფერს ვერ აკლებს დრო. პირველად ამაზე ჩამაფიქრა ციცერონის ტომმა, რომელიც ყმაწვილობის ასაკში წავიკითხე.

“ლიტერატურული ძეგლების“ („Литературные памятники“) სერიით გამოსულ ციცერონის რუსულ თარგმანში შედიოდა ორი დიალოგი - “სიბერეზე” და “მეგობრობაზე” - და ერთი ტრაქტატი: “მოვალეობების შესახებ”. სამივე ნაწარმოებში ციცერონი ისე აყალიბებს სათქმელს, რომ დღეს დაწერილი გეგონება.

ძალიან იმოქმედა ჩემზე ამ წიგნმა. პირველ რიგში, იმას მივხვდი, რომ სანამ ადამიანი იარსებებდა, დამოკიდებულება სიბერის, მეგობრობის და მოვალეობის მიმართ არ შეიცვლებოდა. მერე იმას მივხვდი, რომ ეს იყო ძალიან დიდი ლიტერატურა, რომელსაც დრო ვერაფერს დააკლებდა. და მესამე: ეს იყო ძალიან კარგად გამოცემული წიგნი. ხარისხს არ ვგულისხმობ. პირიქით, პოლიგრაფიული თვალსაზრისით ძალიან სუსტი იყო. სამაგიეროდ, წიგნს ერთვოდა ნაწარმოებებთან დაკავშირებული ორი ვრცელი წერილი, შენიშვნები და ამომწურავი კომენტარები.

საერთოდ ამ სერიის წიგნები ღირს იმად, რომ ცოტა მეტი დრო დავუთმოთ. მათ საბჭოთა კავშირის მეცნიერებათა აკადემია ამზადებდა გამოსაცემად. ძირითადი, ლიტერატურული ღირებულების გარდა, ეს წიგნები იმით გამოირჩეოდა, რომ კონკრეტული ნაწარმოების შესახებ, ფაქტობრივად, ამომწურავ, ენციკლოპედიურ ინფორმაციას იძლეოდა. თანაც, ამ სერიით გამოცემული წიგნები არავითარი ჟანრობრივი ჩარჩოებით არ იყვნენ შემოსაზღვრულები. იქ მოხვედრის ძირითადი კრიტერიუმი ლიტერატურული ღირსებებით, ისტორიული და საზოგადოებრივი მნიშვნელობით განისაზღვრებოდა. ცხადია, ეს ყველაფერი - რუსული აქცენტის გათვალისწინებით.

ამ სერიის ოცდაათამდე წიგნი მოვიძიე სახლში. საკმაოდ ჭრელი და შთამბეჭდავი თავყრილობა გამოვიდა: ელიანი, რილკე, ფოლკნერი ლუის კეროლი, XX საუკუნის იაპონური ნოველები, მონტენი, ტორო, ანდრეი ბელი, რემბო, პლინიუს უმცროსი, ძველი ინგლისური პოეზია, ფლამენკა, ჯონ კიტსი, ბარონი მიუნჰაუზენი და ა.შ.

საინტერესოა, რომ ამათგან ერთიც არ მქონდა მაღაზიაში შეძენილი, ყველა ხელზე მქონდა ნაყიდი. დღევანდელისგან განსხვავებით, მაშინ წიგნის მაღაზია კი ბევრი იყო, მაგრამ სასურველი წიგნის შეძენა მხოლოდ შავ ბაზარზე შეიძლებოდა. “ძეგლები”, წესით, უნივერსიტეტის მეორე კორპუსის წინ, აკადემიური წიგნის მაღაზიაში უნდა გაყიდულიყო. კარგი მაღაზია იყო...

მერე, როგორც ხდებოდა ხოლმე, ნელ-ნელა პროფილი შეიცვალა - ხან რას ხსნიდნენ და ხან რას. ერთი პერიოდი ისევ მიიპყრო ჩემი ყურადღება, როცა გერმანული ლუდის დუქანი გაიხსნა. სახელი არ მახსოვს, ახლობლები გერმანულ ადგილს ვეძახდით. ძალიან მაგარი “საპახმელიო” ადგილი იყო: შედარებით ხელმისაწვდომი, ცოტა ხალხი, კარგი სამზარეულო, კარგი ლუდი და კარგი მომსახურება. მომსახურება კი ისეთი რამეა, რაც წიგნებზე არანაკელებ მაღელვებს. თანაც წიგნებისა არ იყოს, ამ სფეროს წარმომადგენლებმაც სერიოზული ტრანსფორმაცია განიცადეს საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ.

გუშინ: დაახლოებით 45 წლის, სლავური იერსახის ქალი. ხმარობს რადიკალურად წითელ პომადას, შთამბეჭდავი გარეგნობით არ გამოირჩევა: აქვს ზედემეტად ოვალური ფორმები, მონაცრისფრო თვალები. მის თეთრ, გახამებულ წინსაფარს ალაგ-ალაგ წითელი ღვინის ლაქები ამჩნევია.

მის ქმარს მნიშვნელოვანი თანამდებობა უჭირავს თავდაცვის სამინისტროში, მაგრამ ოციოდე წლის წინათ, როცა ერთმანეთი გაიცნეს, კაცი უბრალო რიგითი იყო, ქალი კი უსტ-ილიმსკის რკინიგზის სადგურის ბუფეტის ოფიციანტი. თავიდან ის სასადილოს ჩვეულებრივი კლიენტი იყო, მაგრამ ერთ საღამოს, როცა ტრადიციულად განმარტოვდნენ სადგურის ტუალეტში, ქალი გამოუტყდა, რომ მისგან ორსულად იყო. ახლა ისინი ბედნიერად ცხოვრობენ სამ შვილთან ერთად. ორივემ გაიკეთა კარიერა: კაცი პოლკოვნიკი გახდა, ხოლო ქალი საბჭოთა საქართველოს დედაქალაქის ცენტრალური რესტორნის ოფიციანტი.

ქალი არასდროს კარგავს მოთმინებას და მუდამ მკაცრ იერს ინარჩუნებს. პირად შეურაცხყოფად აღიქვამს კლიენტისგან შეკვეთის მიღებას და მაშინაც კი აუღელვებელია, როცა მომხმარებელს 45 წუთს ალოდინებს მენიუს მისაღებად. მას არაფრის ეშინია და ხშირად დაცვის ფუნქციებსაც ასრულებს. თვალები მხოლოდ მაშინ თუ გაუბრწყინდება, როცა გაზინტლულ „ჩოთქს“ აჩხაკუნებს და გაქონილ ქვითარზე ანგარიშს წერს.

დღეს: მისი თანამედროვე კოლეგა დაახლოებით 25 წლისაა; აქვს უმაღლესი ლინგვისტური განათლება (უპირატესად ინგლისური ენის განხრით). საშუალოზე ოდნავ მაღალია და მიმზიდველი გარეგნობით გამოირჩევა. აცვია თავისუფლად. საკმაოდ კარგად არის გაწვრთნილი. ამიტომ სახეზე გამუდმებით ღიმილი აქვს აღბეჭდილი და წარამარა ცვლის საფერფლეებს, იმ შემთხვევაშიც კი, როცა მაგიდას არამწევლები უსხედან. დასავლური სერვისიდან ისიც შეითვისა, რომ კლიენტი ყოველთვის მართალია; თუმცა, ამ პოსტულატს ცხოვრებაში არ ატარებს, მაგრამ ხშირად შეფის გასაგონად, ახალბედა კოლეგას მჟღერი ხმით მიმართავს: „მაკა, არ დაგავიწყდეს - კლიენტ ვსეგდა პრავ!“

რატომღაც უცხოელებს უფრო მეტი ყურადღებით ემსახურება, ვიდრე გადასახადების ადგილობრივ გადამხდელებს. როცა ბარში კლიენტი არ არის, ტელევიზორში სერიალს უყურებს, თუ დაცვის ბიჭმა არ დაასწრო სპორტულ არხზე გადართვა („აუჰ, კარგი რა, დათო!“).

ანგარიშს თეთრის მეათასედის სიზუსტით ადგენს ყველაზე თანამედროვე კომპიუტერზე. და თუ შემთხვევით მაინც შეეშალა თავის სასარგებლოდ, ბოდიშს ისე ელეგანტურად მოგიხდით, რომ წყენა უმალ გაგივლით.

აი, ასე შეცვალა მიმტანები დრომ, ციცერონს კი ვერაფერი დააკლო.

ამას წინათ, ძველ გაზეთებში ქექვისას წავაწყდი საკუთარ სტატიას, რომელიც სრულიად დავიწყებული მქონდა. ამ არაფრით გამორჩეულ, მოსაწყენ სტატიას ერთადერთი ღირსება - რის გამოც მის ბლოგზე დადება გადავწყვიტე - ის გააჩნია, რომ რადიო “თავისუფლებას” ეხება.

წერილი დაწერილია 15 წლის წინ, 1994 წლის გაზაფხულზე. მაშინ “თავისუფლება” ჯერ კიდევ მიუნხენიდან მაუწყებლობდა. თბილისში ჯერ კიდევ არ იყო გახსნილი ქართული სამსახურის ბიურო.

ევროპაში სოციალისტური სისტემის რღვევა რადიოს მუშაობაზეც აისახა. მაუწყებლობა უნგრეთზე უკვე შეწყვეტილი იყო. რიგში სხვა ქვეყნებიც იდგნენ. რადიოს მკვეთრად შეუმცირდა დაფინანსება თავის დროზე ჩვენთან ის აღიქმებოდა კომუნისტური ქვეყნების წინააღმდეგ მიმართულ კაპიტალისტური ცხოვრების წესის პროპაგანდად. მას შემდეგ, რაც საქართველო დამოუკიდებელი გახდა, “თავისუფლებამ” თითქოს დაკარგა ფუნქცია.

მაგრამ, მეორეს მხრივ, საქართველოში არ იყო განვითარებული ინტერნეტი და საკაბელო ტელევიზია, არ არსებობდა FM რადოსადგურები. სამაგიეროდ არსებობდა სიდუხჭირე, კუპონი, ენერგოკრიზისი და ინფორმაციის დეფიციტი. ეს ყველაფერი იგრძნობა სტატიაში, რომელიც დაიწერა იმისთვის, რომ საქართველოს რეალურად სჭირდებოდა “თავისუფლება”.

რადიოსთან ჩემი ურთიერთობა ადრე ბავშვობიდან დაიწყო. ახლაც გუშინდელივით მახსოვს, როგორ ველოდებოდი ე. წ. ქსელის რადიოთი ზუსტი დროის სიგნალებს, თუმცა საათის ცნობა არ ვიცოდი.

შემდგომი ეტაპი იყო საფეხბურთო რეპორტაჟები თბილისის “დინამოს” გასვლითი მატჩებიდან, მაგრამ მალე ტელევიზიამ ეს საკითხი თავის სასარგებლოდ გადაწყვიტა და მეც დროებით მივივიწყე რადიო.

რადიოსადმი ინტერესი კვლავ გაღვივდა, როცა ჩვენში მასობრივად შემოიჭრა ტრანზისტორული მიმღებები. ტრანზისტორების რეკლამას არ შევუდგები, მხოლოდ მის ორ უდიდეს პლიუსს შეგახსენებთ: მისი ექსპლოატაცია შეიძლება ელექტროდენის გარეშე, ბატარეებით და რაც მთავარია -ტრანზისტორით შეიძლებოდა მიგვეღო “თავისუფალი ხმები”: “გერმანული ტალღა”, “თავისუფლება”, “ამერიკის ხმა”, BBC და სხვა ნაკლებ მნიშვნელოვანი სადგურები.

“პერესტროიკის” შემდეგ, როდესაც რადიოსადგურების ჩახშობა შეწყვიტეს, აღმოჩნდა, რომ იშვიათი გამონაკლისის გარდა, მოსასმენი თითქმის არაფერი იყო. საქმე იმაშია, რომ ის რადიოსადგურები ყოველთვის ზედმეტი პოლიტიზირებულობით გამოირჩეოდნენ. საბჭოთა კავშირმა კი, სწორედ “პერესტროიკით” დაიწყო დემოკრატიასთან თამაში, რაც ძირითადად იმით გამოიხატა, რომ შედარებით შესუსტდა ცენზურა საინფორმაციო საშუალებებზე. ტელეპროგრამა “ВРЕМЯ”-ს ახალი ამბები თითქმის არაფრით ჩამორჩებოდა “ამერიკის ხმის” ინფორმაციებს. გარდა ამისა, საბჭოთა კავშირმა შედარებით გახსნა საზღვრები და ხალხმა მოგზაურობა დაიწყო, რის გამოც ყოველგვარი აზრი დაკარგა რადიოთი დასავლეთის სამოთხის, დასავლური ცხოვრების წესის პროპაგანდამ.

ყოველივე ზემოთქმულიდან გამომდინარე, თავისუფლების ხმებმა თითქოს ფუნქცია დაკარგა. მაგრამ ეს ერთი შეხედვით. დასავლეთის რადიოსადგურების ქართულ სამსახურებს აქვთ ერთი ამოუწურავი, შედარებით უყურადღებოდ მიტოვებული წყარო – კულტურა. ცხადია, პოლიტიკას არ უარვყოფ, მაგრამ რადიოსადგურებმა ოდნავ რომ გადააადგილონ აქცენტები და მეტი ყურადღება დაუთმონ კულტურის გაშუქებას, მსმენელთა რიცხვი საქართველოში გაიზრდება. მიიჩნიეთ ეს ერთი ჩვეულებრივი მსმენელის სურვილად, რომელსაც ზურგს უმაგრებს სხვადასხვა თაობის რადიომსმენელების აზრი.

მე, როგორც როკით გატაცებული, ყოველთვის სიამოვნებით ვუსმენდი BBC-ის წამყვანების, სემ ჯონსის და უპოპულარესი სევა ნოვგოროდცევის პროგრამებს. ერთი იყო მხოლოდ საწყენი – მსგავსი ტიპის გადაცემები ქართულ ენაზე არ იყო. მაგრამ, ამ ბოლო ხანს, ამ მხრივაც იგრძნობა პატარა ცვლილებები. 1994 წლის იანვრიდან რადიო “თავისუფლების” ქართულმა რედაქციამ დაიწყო ყოველკვირეული 15-წუთიანი პროგრამის – “ახალგაზრდული კალეიდოსკოპის” გადაცემა. ამ ინფორმაციულად ტევადი და გემოვნებით შედგენილი პროგრამების ავტორსვე ეკუთვნის გადაცემის მუსიკალური ქუდები.

პირველ ყოვლისა, ეს პროგრამები ყოველთვის წმინდა მუსიკალურ სახეს არ ატარებს. ავტორი თავის გადაცემებში გვიხატავს იმ საზოგადოებრივ სოციალურ-კულტურული ცხოვრების ფონს, რომელშიც ახლა იმყოფება. შობის ტრადიციები, ჰოლანდიური პაბები, მიუნხენის ისტორია და სხვა. რა თქმა უნდა ეს ყველაფერი შესაბამისი მუსიკალური ფონით: ევროპული საშობაო სიმღერები, მუსიკა, რომელიც ისმის პაბებში, გერმანული სიმღერები. იყო გადაცემები კლასიკურ მუსიკაზე, ახალი ფილმების მიმოხილვა, კინო-მუსიკა, გადაცემები ტოპ-მოდელებზე, “ბითლზის” ვარცხნილობის ისტორიაზე და სხვა მრავალი, ყველას ვერ ჩამოვთვლი.

მაგრამ განსაკუთრებულ ინტერესს როკ-პროგრამები იწვევს. თბილისელ წამყვანებთან შედარებით, კალეიდოსკოპის ავტორს გარკვეული უპირატესობა აქვს: იგი ათი წელი მუშაობდა როკ-ჯგუფში და რაც მთავარია, ხელი მიუწვდება პირველად ინფორმაციასთან. სულ უკანასკნელი ცნობები დასავლეთის როკ-ცხოვრებიდან, ხოლო მუსიკა – ყველაფერი დაწყებული “ბითლზის” ადრეული უიშვიათესი ჩანაწერებიდან, დამთავრებული Nirvana-ს უკანასკნელი სიმღერებით. აქ აზრი არ აქვს გადაცემების ანალიზს – ისინი უნდა მოისმინო და თავად დარწმუნდე იმ ეფექტში, რომელსაც ფურცლიდან ვერ გადმოსცემ.

ერთი სიტყვით, თუ უკვე მოგბეზრდათ ჩვენი ტელევიზიით ნაჩვენები “სანტა მარიები” და ჩაშაქრულ-სისხლიანი ამერიკული ფილმები, ანდა თუ ჯერ კიდევ ეჭვობთ, რომ კარგ მუსიკას არ სჭირდება MTV-სეული კოსმეტიკა, მაშინ შაბათ საღამოს, თორმეტს რომ 15 წუთი დააკლდება, მიუჯექით ძველ, კეთილ რადიომიმღებს და მოისმინეთ “თავისუფლების” პროგრამა “ახალგაზრდული კალეიდოსკოპი”.